Takim me hetuesin

Ka histori që nuk janë thjesht kujtime, por plagë që nuk mbyllen kurrë plotësisht. Rrëfimi i Petrit Bazelli është një prej tyre: një dëshmi e dhimbjes së hetuesisë komuniste dhe e mënyrës si e kaluara mund të rikthehet papritur, edhe pas shumë vitesh demokracie.

Në hetuesinë e Korçës, ai përjetoi atë që shumë të përndjekur politikë e kanë përshkruar si një sistem të ndërtuar mbi frikën dhe nënshtrimin.

Pyetjet nuk kërkonin të vërtetën, por rrëfimin e detyruar. Njeriu vendosej në kushte çnjerëzore, i lidhur dhe i thyer psikologjikisht, derisa humbte çdo ndjenjë kontrolli mbi veten. Aty nuk kishte drejtësi, por vetëm presion për të pranuar atë që sistemi kishte vendosur më parë.

Pas rënies së komunizmit, në vitet e demokracisë, Petrit Bazelli u emërua drejtor i burgut të Korçës.

Ky rol e vendosi përballë një realiteti të ri, por edhe përballë hijes së së kaluarës së tij.

Ai nuk ishte më i burgosur, por një drejtues institucioni, duke u përpjekur të sillte rregull dhe njerëzi në një sistem që po përpiqej të ndryshonte.

Por e kaluara nuk kishte ikur.

Një ditë, gjatë një vizite zyrtare në institucion, u shfaq edhe ish-hetuesi i tij, Arqile Dine, ende pjesë e strukturave shtetërore.

Petriti e pa nga dritarja e zyrës së tij dhe në atë çast gjithçka u rikthye: hetuesia, burgu, dhe vitet e errëta të rinisë së tij të shkatërruar nga dhuna e sistemit.

Ai zgjodhi të mos e kthente atë moment në përplasje.

Për të shmangur një situatë të rënduar emocionale dhe një skandal të mundshëm, ai kërkoi që takimi në zyrë të mos bëhej drejtpërdrejt me të.

Në vend të tij, u takuan dy punonjës të rinj, të cilëve më pas ai u tregoi të vërtetën e atij momenti. Ata u habitën, sepse për ta, e kaluara dukej e largët, ndërsa për të ishte ende e gjallë.

Kjo histori është një përplasje mes dy kohëve: një e kaluar e dhunshme që nuk harrohet dhe një demokraci që ende mbart hijet e saj.

Takimi me hetuesin nuk ishte thjesht një rastësi, por një kujtesë e fortë se drejtësia historike nuk është gjithmonë e plotë, dhe se plagët e së kaluarës mund të rishfaqen në mënyrat më të papritura.

Pas shtypjes me dhunë dhe vrasjeve të revoltës së 20 majit 1984 në kamp-burgun e Qafë-Barit, mbi të burgosurit u hap një fazë edhe më e errët: torturat çnjerëzore. 

Kampi u shndërrua në një vend hakmarrjeje, ku çdo shpresë për dinjitet njerëzor dukej se ishte shuar. 

Të dënuarit e ndërgjegjes, të lidhur këmbë e duar, të rraskapitur nga ditë të tëra pa bukë e pa ujë, megjithatë mbanin një krenari të heshtur për revoltën që kishin ngritur.

Ditën e tretë pas ngjarjeve, të burgosurit u rreshtuan me forcë përpara kampit. Një nga një, ata nxirreshin dhe dërgoheshin në dhomat e hetuesisë, ku i prisnin hetuesit, oficerët e Sigurimit dhe policë të ardhur nga Tirana. Mes tyre vepronin edhe spiunë, madje edhe disa “bashkëvuajtës”, të cilët jepnin emra dhe informacione për organizatorët e revoltës, duke përcaktuar fatin e tyre drejt dënimeve edhe më të rënda, deri në pushkatim.

Ajo që ndodhte nuk ishte më thjesht burgim, por një përpjekje për të thyer përfundimisht njeriun. Ata ishin njerëz të pafajshëm, që kishin guxuar të kërkonin liri dhe dinjitet, dhe për këtë po trajtoheshin si armiq të rrezikshëm. Çdo xhelat që dilte nga dhomat e torturës kishte rrobat e njollosura me gjak — gjak që vinte nga trupat e të burgosurve të rrahur dhe të gjymtuar.

Shpesh dëgjohej zëri i shefit të operacionit, Edmond Caja, i cili jepte urdhra të prerë për goditje edhe më të rënda, me qëllim që të thyheshin përfundimisht të burgosurit dhe të shërbenin si shembull frike për të tjerët. Megjithatë, shumë prej të dënuarve, edhe pse të dobësuar dhe të plagosur, qëndronin në heshtje, me një forcë të brendshme që nuk mund të shuhej.

Pas çdo rrahjeje, në ajër dëgjoheshin të qeshurat e xhelatëve — një e qeshur e thatë dhe e ftohtë, që e bënte edhe më të padurueshme skenën e dhunës.

Në një moment, nga rreshti i të burgosurve shpërtheu një zë i fortë që theu heshtjen:
“Poshtë komunizmi! Rroftë flamuri kuq e zi pa yllin sllav! Rroftë Shqipëria dhe Kosova!”

Menjëherë, xhelatët u turrën mbi të. Ishte një i burgosur nga Kosova, i cili u tërhoq zvarrë dhe u godit brutalisht me shkelma e grushte, derisa humbi fuqinë të qëndronte në këmbë. Në atë çast, Edmond Caja bërtiti me egërsi:
“Silleni këtu zagarin, t’i tregoj diktaturën proletare!”

Në këtë skenë tensioni dhe dhune, Petrit Bazelli nuk ishte thjesht një i burgosur i zakonshëm. Ai ishte një i ri i formuar, i ardhur nga një familje me traditë të thellë kombëtare, nip i Pasho Kolanecit, një figurë e njohur e qëndresës në Gorë. Familja e tij kishte dhënë njerëz që kishin luftuar për Shqipërinë dhe kishin qëndruar përkrah figurave të njohura të nacionalizmit shqiptar. Kjo prejardhje, në vend që t’i jepte mbrojtje, në sistemin komunist ishte kthyer në arsye dyshimi dhe persekutimi.

Petriti vetë kishte kaluar një jetë të ndërprerë dhunshëm: nga mësues në zonat e thella të Moglicës, i pushuar pa arsye në vitin 1975, më pas punëtor në Kombinatin e Sheqerit në Maliq, deri te arrestimi i tij në dhjetor 1980 me akuzën e agjitacionit dhe propagandës. Në hetuesi kishte përballuar tortura të rënda, por nuk ishte thyer. Kjo e kishte çuar në burgun e Qafë-Barit, ku tani gjendej përballë një tjetër kapitulli të errët të jetës së tij.

Në atë moment, ai qëndronte në rresht, i lodhur, por i pathyer. Pranë tij ishte shoku i gjakosur, Anastas Dhamo nga Pogradeci, të cilit i kishin shkulur mustaqet me pinca. Pamja e tij ishte dëshmi e gjallë e dhunës që po ushtrohej mbi trupin dhe dinjitetin e të burgosurve.

Kur u përmend sërish emri i kërcënimeve, Petrit Bazelli u përgjigj me një qetësi që trondiste më shumë se çdo britmë:
“Ja ku më keni edhe mua. Merrni shpirtin, se të tjerat mi keni marrë me kohë.”

Përballë tyre qëndronin hetuesit dhe oficerët e Sigurimit — ndoshta edhe ata që dikur kishin firmosur dosjet që i kishin çuar në burg. Në atë skenë, kufiri mes jetës dhe padrejtësisë ishte zhdukur. Ata ishin burra të rinj të thyer nga një sistem, ku ëndrrat për arsim, liri dhe jetë normale ishin shndërruar në kujtime të pamundura.

Dhe megjithatë, brenda asaj errësire, qëndresa e tyre mbeti e vetmja formë lirie që nuk mund t’u merrej.