Kategori
Uncategorized

Në Panarit u vranë burra, gra dhe fëmijë..

eee

Libri më i ri i Helga’S Secrets që po botohet “Historia Kronografike e Korçës” 1912- 1919 e autorit Petro Dh. Harizi, këtij patrioti të madh rilindas, ish-Sekretar i Republikës së Korçës. Një libër që të mëson se çka ndodhur në ato 7 vjet të jashtëzakonshme kur etnia jonë në të gjithë Ballkanin ishte në teh të thikës. Një libër me kujtime dhe analiza e autorit mbi fatin delikat të kësaj krahine pas Luftës së Madhe. Libri do të dalë në treg në të gjitha libraritë e vendit në dt.10 qershor, me rastin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Libri tregon historinë kryesore e të koklavitur të Qarkut të Korçës (Korçë, Kolonjë, Devoll, Pogradec) në një periudhë jashtëzakonisht të vështirë jo vetëm për ta, por për të gjithë shqiptarët e Ballkanit, është shkruar nga një dëshmitar i rëndësishëm okular i këtyre ngjarjeve dhe në shumë vende ai sjell edhe kujtime personale të autorit, ndaj nuk mund të jetë kurrsesi një libër me referenca, siç ndodh me autorë që shkruajnë një histori të vjetër ose të re, ku ata nuk janë prezent në ngjarjet e ndodhura. Po kështu, lipset të marrim parasysh faktin e rëndësishëm se autori ka qenë gjithmonë në këtë periudhë në funksione të rëndësishme publike, si Sekretar i Republikës së Korçës, etj, ndaj dëshmitë e tij janë me një peshë të rëndë mbi faktet dhe konsideratat që ai paraqet. Pra këto kujtime nuk i ka sjellë ndonjë personazh rastësor ose që ka qenë në periferi të burimit të ngjarjeve, por një personazh i rëndësishëm lokal i Qarkut të Korçës, e mbi të gjitha një vëzhgues i hollë e shumë i kulturuar. Duke qenë se ngjarjet që ai tregon janë shpesh herë të dhimbshme, nuk mungojnë edhe konsideratat e shkurtra morale apo etike të autorit që ka një formim kulturor sa oksidental, aq edhe oriental, duke pasur parasysh mjedisin ku ai u shkollua dhe mjedisin ku ishte rritur. Nisur nga kjo kulturë e tij oksidentale dhe me anim të fortë laik, ai duket se jep me vërtetësi të gjitha ngjarjet dhe portretet e njerëzve me pushtet në Qarkun e Korçës, vendas apo të huaj, nga fronti i pushtuesve apo i bashkëkombësve të vet, nga shqiptarët patriotë ose të çorientuar e tradhtarë, pushtetarë lokalë civilë e ushtarakë apo hierarkë të pushtetit religjioz lokal. Autori i librit Petro Dh. Harizi nuk është e vështirë të kuptohet që është një patriot i madh e i nderuar i kombit tonë, pjesëmarrës i plejadës së gjerë të patriotëve të tjerë të mëparshëm të trevave të Kolonjës, Korçës, Devollit e Pogradecit, të cilët luftuan si rilindas, me pushkë e penë, shpesh herë pa sukses të plotë në arritjen e planeve të tyre për krijimin e shtetit kombëtar shqiptar, gjysma e territorit të të cilit u gllabërua nga shtetet ekspansioniste ballkanike të fqinjëve tanë, aq sa shqiptarët mbetën të përçarë në 5 shtete. Nga pena e tij dalin konsideratat etike e morale të një iluministi e humanisti të madh patriot shqiptar, tipare këto të ideologëve iluministë rilindas të të gjitha kombeve të tjera të qytetëruara. Por burra të tillë nuk mjaftuan për shtetin kombëtar shqiptar ndaj edhe sot, Shqipëria politike është e rrethuar thuajse nga të gjitha anët me territore shqiptare. Libri është shkruar sipas shqipes së vjetër e të bukur, me dialektin e toskërishtes dhe me animin e dukshëm nga e folura e vjetër e banorëve të zonës së Korçës. Ne nuk kemi guxuar të ndërhyjmë për ta sjellë në shqipen letrare sepse do t’i hiqnim bukurinë e saj vezulluese që i ka dhënë vetë autori dhe së dyti, sepse libri është plotësisht i kuptueshëm jo vetëm nga ata që flasin në dialektin korçar, por edhe nga të gjithë shqiptarët e tjerë. Libri është marrë në Boston, SHBA, para disa vjetësh. Ka konsiderata për Princ Vidin, për Esat Pashën etj. Libri është lënë i paredaktuar dhe i shkruar me shqipen toskë të krahinës së Korçës. KREU III (Pjesë nga libri) Ngjarjet që kur hynë Grekërit në Korçë gjer kur u prokllamua Shteti Shqipëtar (periodë prej 14 muaj dhe 10 diç (17 Deqembër 1912-17 Shkurt 1914). Si hyri në Korçë ushtëria Greke përparoj gjer në Elmens ku qëndruan ushtarët të përpaçmë (les avant gardes). Vetëm divizioni Greke III u sheshua në Korçë dhe divizionet e tjera, të cilat u përmentnë më sipër, u këthyen në Fëllërinë. Otoriteti Grek për së pari u përfaqësua, vetëm prej një shef Policor ne i cili, vetëm adresoheshin qarjet e populit dhe i cili, munt të thomi, që qé si edhe një gjykatës mi ca çështëje penale dhe sivile. Shef Policie i parë që erdhi në Korçë që një kapedan, i qojtur Angjelidhi. Ky zot, duket pas porositë që kish marrë, tregoj në Korçë një reptësi të madhe, po as të nomëshme as logjike. Deshte të rëfente që Grekërit kanë shumë drejtësi dhe kurrë nuku bëjnë as një ferk as në Kristianët as në Mysylmanët. Me të vërtet kjo gjë është shumë gjë e mirë po kur vepërohet me sërë pas nomit, pas llozhikut dhe me drejtësi edhe jo pas menç të njërit dhe të tjetrit. Ky Komiser në ato ditët e para që erdhi ushtëria Greke priti një Kristian i cili ju qa që një Mysylman i kishte për të dhënë ca të holla që në kohë të qeverisë Turke, dhe ju lut te thëresë dhe te detyronjë tja apë të hollat. Për një herësh Policori urdhëroj edhe e vunë në burg. E lëshoj papastaj nga burgu si i oqnë vërejtjen që s’bëri mirë po ky komiser i zi në vent të bënjë ne popull’ i Korçës, Kristian dhe Mysylman, një përshtypje të mirë për drejtësinë të Grekut, përkundrazi bëri një përshtypje atë më të ligë. Se me të vërtet ku është dëgjuar kjo që të verë njerinë një otoritet në burg, te denonjë vetëm se ju qa një tjetër q’i ka ca të holla për të dhënë dhe s’ja ep? O zoti Komiser Grek, i parë në Korçë! Nuku rëfeheshe e drejta e qeverisë zotrisate kësilloj.

GREKËT DHE PANARITI
Po drejtësia jote dhe e guvernës tende rëfeheshe atje në Policie ku linje ca fanatikë Grekomanë të rrahin, të çqëpin së rrauri, të vdesin në dru Shqipëtarët, Kristian dhe Mysylmanë. Drejtësija rëfeheshe atje ku dërgonje në për shtëpitë e ndenjësve të Korçës, Kristian dhe Mysylmanë, të cilët i zinje, i silnje në Policie dhe i vinje në burg vetëm se qenë Shqipëtarë, me ndjenja patriotike, dhe vinje ata fanatikët grekomanë t’i vdisnin në dru; i lithnje dhe i dërgonje në për burget të Selenikut dhe të Halqidhës; drejtësia tende, thomi, rëfeheshe atje ku dogje mijra libra të shtypura në gjuhën Shqip, të cilat u gjetnë në Policien kur e zute jyve. Drejtësia e Greqisë rëfeheshe atje ku doqtë, në mos ti, shoku tënt ose ata që kishit vënë, librat e Rumanëve në Plasë. Drejtësida rëfeheshe o zoti Astinoni Grek atje ku doqtë kaqe fshatra dhe latë gratë dhe fëmijët e vegjël, pa bukë, të xhveshur, të xbathur, në mes të udhëve, si aman-o-zot, dhe jetimë, se prindrit e tyre i vratë dhe i pretë. Drejtësia tuaj rëfëheshe në katundet të Shqipërisë së Jugës (ose të Epirit Veriut) (“dilni” ju pëlqeu shumë ky embër) atje ku, doqtë, kaqe fshatra dhe u nxitë jetën kaqe fëmijve të vobekëtë dhe të këputur. Drejtësia tuaj rëfeheshe më pastaj në Panarit, atje ku rratë, vratë, pretë, doqtë kaqe bura, gra, dhe çiliminj, atje ku treguatë atë pabesi më të madhe në këtë botë, atë pabesi qe se kanë rrëfyerë dhe ato kombe më, të egërta dhe më të pa qytetëruara, e cila pabesi u tregua kur pas si i thirtë që të vijne ata që kishin ikur dhe erdhë, kundra fjalës të nderit që u-dhatë, i thertë, i poqtë, i doqtë! Thamë më sipër, me të erdhurit Greket në Korçë, otoritet kishin vetëm policien. Një muaj papastaj erdhi në Korçë si perfekt Zoti Kapçambeli. Pas ca kohë qeveria Greke dërgoj në Korçë një gjykatës të paqes (Ironodhiqi) bashkë më një sekretar shumë të mençmë, njeri me dituri diplomatike, i cili me mendjen e ti të çkëlqyer mbesonte se muntte të provonte diplomatiquemant që Korça nuku muntte të mbetet në Shqipëri së po të vinte këmbën, thoshte, no një fuqi e madhe që t’ja çkëputte Shqipërisë, atëhere Greqia nuku do tja nqaste asaj fuqie sardhelet edhe peshkun e kripur që ja ka nqasur gjith një! Kjy sekretar diplomat queshhe Klosaqi. Tjetrë gjykatore për veç asaj së paqës, Grekërit, herën e parë, nuku kurudisnë në Korçë; sa për të tjerat publike shërbime i lanë sikundër qenë më pare nënë qeverinë Turke. Për shembël shërbimin e katundarisë me gjith personel e saj e lanë sikundër që, kësilloj dhe shërbimet e myftarëve edhe të gjykatorëve fehake të Mitropolisë dhe të myftiut. Erdhi Marsi dhe zunë të përhapen në Korçë lajme që Qarku i Korçës me tërë Shqiperinë e Jugës të shkelur prej Greqisë do ti çkëputet Greqisë edhe do të bashkohet me Shqipërinë të vendosur prej traktatit të Llondrës.

PRINCI JORGO NË KORÇË
Tërë populi Shqipëtar, të Krishterë dhe Mysylmanë, për veç ca pak Grekomanë, u gëzuan shumë. Atë here otoritetet Greke së bashku me të fundit zunë të livizin dhe të mentohen ç’masa duhet të marën që të rnundin të mbajnë Korçën bashkë me Greqinë. Pra dyke çpuar nga otoritetet Greke umblodhë ca Korçarë, bënë mitinge kundra vendimit të Llondrës, më tjatër anë qeveria Grek’e Athinës, dyke shpresuar që munt të gënjehet Evropa me ca të mbledhura publike, me ca mitinge, me ca të thirura, me ca të çjerur gurmazet “Bashkim ja Vdekje” vendosi të dërgonjë në tërë Shqipërinë e Jugës Princin trashëgimëtar të Greqisë, i cili do të vinte në Korçë, dhe që atje do të vizitonte tërë ato viset të shkelura prej ushtërisë Greke. Me të vërtet më 16 Maj, 1912, nga Manastiri erdhi në Korçë Princi Jorgua, i biri ish mbretit Konstandinit, së bashku me perfektin e Fëllërinës, me kollonell Kondule me nja dy oficerë Grekër të tjerë, bënë konak, që të gjithë në Mitropoli, ku ugostitnë nga Dhespot Efendiu me të ngrëna dhe me të pira, si të Lukullit, po spenzimet të së cillave i pagoj Lasua e gjëra edhe e gjora! Një çikë më parë kishin erdhur në Korçë dhe shumë korespodentë të gazetave Greke dhe Evropiane; gjith otoritetet sivile dhe ushtëriake Greke të Korçës, Mitropoliti, Gjer manoj, epitropët e kishave, eforët e shkollave, myftiu së bashku me parësinë Mysylmane dhe shumë të tjerë për të bërë sehir, kishin dalë përpara princit. I biri Konstandinit si u ngjit lart në Mitropoli dolli në ballkon edhe që atje përpara atyre që qenë mbledhur përposh në obor të Mitropolisë sikundër dhe jashtë oborit, u-përgjiq në fjalimin e Dhespotit, i cili që ne port’ e jashtme i adresoj dyke thënë që Korça do të jëtë për jetë e bashkuar me Greqinë. Natën e parë ca njërës duallë me llambadhe të ndezurura në për udhët e Korçës, për nder të princit, edhe të nesërmen u-bë në Kishët të Shëngjergjit një tedeum. Princi ndenji si kundër që thamë tré dit në Korçë, gjezdisi shumë vise që janë për të parë të qytetit tonë, vizitoj dhe Mysylmanët në Xhami, vajti në Teqenë të Melçanit edhe pastaj iku më anë të Ersekës dhe të Liskoviqit, në Për met, dhe që andej u oth në Gjinokastrë. Në vent të perfektit Kapcambelit mbeti në Korçë si kumandar, sivil dhe ushtëriak, Zoti kollonel Konduli. Thamë më sipër që përpara se të vinjë në Korçë princi Jorgj’i Greqisë po thoeshe fjala që Konferenca e Paqes në Llondrë mentoheshe që qarkun të Korçës me gjith Shqipërinr’e Jugës (Epir’e Veriut) të shkelur prej Grekërit, ti futnjë në Shqipëri. Thamë dhe ç’masa muarë ca Grekomanë këtu të Kalbur nga otoritetet Greke, për të kundrështuar vendimin të konferencës Llondrës. Për veç livizjeve dhe pregatitjeve të tjera që bëheshin për këtë, gjë, si, mbledhje publike, komisione, mitinge, të kurudisura nga an’e qqyerisë Greke, mi gjith këto na u fillua në Korçë dhe një batajon i shenjtë, i qojtur “Ieros lohos”. Është e vërtetë që ca nga ca ndo, një mijë Korçarë u shkruan në këtë trup ushtëriak që më 20 gjer më 55 e 60 vjeç. Po për veç ndo 20-30 Grekomanë fanatikë të tjerët vanë nga zori dhe nga frika. Me të vërtet si të mos kishin frikë kur organizatori i këti batajoni, oficer Grek, i qojtur Mavraxha, jo vetëm ju mirte namuzë atyreve që nuku deshnin të shkruen, dyke hyrë brenda në për dyqanet e punëtorëve, po edhe i rinte atje dhe udhës, ku do q’i gjente. Të mjerët djema, burra dhe pleq, qenë të detyruar 2-3 herë në javë të mbyllnin magazetë e tyre, të braktisnin ç’do punë që kishin, të marin pushkat në sup, dhe të rentnin në për brigjet dhe në për arat që të bejnë egzersiset (talimet). Nuku na thotë Zoti Mavraxhaj me ç’të drejtë shtrëngonte vendësit e Korçës që të shkruen në Ieron Lohon të Korçës, me të pahir? Me ç’të drejtë i shante dhe i rinte njërëzin’ e Korçës? E dinte fort mirë ky oficer që në Moré po të silleshe kështu njëzet hërë do t’i kishin futur thikën në bark ushtarët Grekë. E dinte fort mirë që Greqia me të shkelur këtë vent nuku kish as një të drejtë të mirte ushtarë vëndës. Si kuxonte ky oficer të hynjë në për dyqanet e tregëtarëve, ti shante e t’ju mirte namuzë, dhe ti rinte? Otoritetet Greke si e duronin këtë njeri të sillet kaqe i egër në Korçarët? Mjerisht! Mbyllnin sytë dhe bënin sikur nuk u vështronin. Ç’është Haxhi Ashari (një oficer i xhand a r mërisë Turke që qé një herë në Korçë) përpara teje o Mavraxha! Pe ato që bërë ti, një të katërt ë n nuku bëri i ziu, edhe u mbajt ment kaqe liksht prej Korçarët! Bravo Mavraxha, si përfaqësonjës i ushtërisë Greke ju dhé të kupëtojnë Korçarëve ç’do methënë liri Greke, ç’do me-thënë drejtësi Greke. Shumë habitemi me të vërtét me mentalitetin Greke, me llozhikën e tyre, si vallë mentohen këta njërës! Në mes të një populli fjesht Shqipëtar i cili pret dita ditën, pas vendimin të traktatit Llondrës të formohet më një shtet më vete, të kuxonjë një oficer Grek të detyronjë me të sharë, me të rrahur dhe me të frikësuar që do t’ju prishë dyqanet dhe punën e tyre, dhe shumë të liga të tjera, të kuxonjë, thomi, një oficer i tillë dhe t’i thotë Evropës dyke përdorur gënjeshtra zyrtarishte. “A i vështron Korçarët si derdhen të marin armët dhe të protestohen kondra vendimit që dhé?” I gjori Mavraxha! E mjera Greqi! shpresonin që me këto lodra, me këto zilka munt të gënjenin Dhiplomatin’e Evropës sikundër munt të gënjehen foshnjat. Zoti Mavraxhaj duket nuk u kish mendjen aq’ të hollë sa të kupëtonte që janë ca gjëra që quhen të pa mundura. Po, po të kish veshë të mira që të dëgjonte atëhere po, vetëm atëhere, do të dëgjonte kur flinte, d.m.th., atëhere kur nuku kish kohë të shante dhe të rrinte vobekët Korçarë, do të dëgjonte, thomi, ahere këtë përgjigje të Dhiplomatisë: “Zoti Mavraxha, Zonja Greqi, më kot përkujdesi që te tregoni përpara nesh për vendësit e Korçës që janë Grekër, dhe që duan Greqinë. Zëri i sharkave brutale, i rajkave, edhe i lloj, lloj frikrave që ju futnje, po na zjen në veshët tona, po si ajy ushëtimi i mbletëve kur rrojtin. E dimë fort mirë neve si i mblothtë këta të mjërë njërës edhe kurrë mos ecëni më atë mendje që të na gënjeni.”

SHQIPËRIA E MADHE
Me gjith këto Shqipëtarët patriotë të jashtmë, të Amerikës, të Vllahisë, të Misirit, të Rusisë, të Bullgarisë dhe të gjithësisë, të cilët nuku i arrinte dot kamxhiku i Mavraxhajt, sa do i gjatë që të qé, Shqipëtarët, dhe të cilët qenë të lirë, thomi, të cilët përfaqësonin shumicën e popullit Shqipëtar të tregojnë ndjenjat e tyre të vërteta dhe dëshirat e flakta, me qindra telegrame dhe me mijra nënëshkrime, protestoheshin nxëtësisht në shtetet të Evropës kondra masave të pa nomëshme dhe të pa drejta të Grekëve, dhe kërkonin bashkimin e Qarkut Korçës me Shqipërin’ e tërë si kundër që u-vendos në traktatë e Llondrës, dyke provuar të drejtat e tyre me istorin’ e vendit, (me ethnografinë, më gjuhën dhe më zakonet të vendit dhe të tjera.) Po për veç Shqipëtarëve të jashtmë edhe Shqipëtarët e Korçës, me gjith që qenë nënë vështrim të Grekëve, nuku flinin, po punonin, edhe me tërë ndalimet dhe frikrat e mbëdha nga an’e tyre, muntnin të mireshin vesh dhe të kupëtoheshin me mëmëdhetarët e jashtmë. Nga an’ e anës që ku do që qenë Shqipëtarë, po, më tepër nga Amerika, vinin togje tejshkrime në konferancën të Llondrës dyke lutur Evropës që të futnjë Korçën në Shqipëri. Tërë fuqit’ e Mbedha atëhere kupëtuan ku është e drejta, po më tëpër së të gjithë Italia e para dhe e dyta Austria mprojtnë me nxetësi të madhe të drejtat e Korçës dhe të gjithë Shqipërisë – dhe kësilloj konferanc’ e Llondrës Korçën me tërë Shqipërin’ e Jugës, të shkelur prej Grekërit, e bashkoj me Shqipërin’ e Madhe. Kësilloj çështj’ e Korçës u-mbarua. Shqipëtarët ti gjithë të Korçës, të Amerikës, të Rusisë, të Misirit, të Vllahisë dhe të ç’do vendi tjatër u-gëzuan dhe kudo e kremtuan atë ditë qe u-dha në konferancë ky vendim. Po për mantalitetin e Grekëve sa para bënte ky vendim. Pas si i muntnë Turqit dhe Bullgarët na u-bënë shumë foduj; zunë të mentohen dhe të mbesojnë se janë prej luftarët më të mbëdhenj të botës, që s’ju del përpara jo vetëm ndo një prej shtetet e vegjël po edhe prej Fuqit’e Mbëdha.

One reply on “Në Panarit u vranë burra, gra dhe fëmijë..”

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Google

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni /  Ndryshoje )

Po lidhet me %s