Kategori
Uncategorized

“ Refugjatët e Pargës” piktura e famshme e Francesco Hayez.

 

Me veprën e bukur “ Refugjatët e Pargës” të piktorit italian Francesco Hayez jam njohur kohët e fundit rastësisht në Itali. Duke vizituar muzetë dhe kështjellat e Brescias në muzeun ” Pinacoteco Tosio” të Martinengos, pashë këtë tablo me temë shqiptare të kohës së Ali Pashë Tepelenës. Poshtë tablosë shkruhej italisht “ Profughi di Parga”. Në bisedë me specialistët e muzeut unë theksova se Parga është qytet shqiptar, por ashtu si Arta, Preveza, Paramithia dhe ndodhet padrejtësisht në shtetin grek. Një fakt i tillë për këta specialistë ishte jo shumë problem, por mua m’u ngulit fort kjo tablo rrëqethëse qe evidentonte dramë tragjike jo vetëm për atë qytet si Parga.

Një popull i tërë, shumica shqiptare u detyruan të lënë qytetin e tyre të dashur, në vitin 1826. Kjo pikturë e realizuar në 1831, i referohet një ngjarjeje madhore të qytetit të Pargës banuar më shqiptare. Sic dihet ky qytet ishte nën protektoratin anglez dhe iu shit Ali Pashë Tepelenës në 1819. Skema e pikturuar me pasion të gjallë e të fortë është e pasur me nota të shumta përshkruese, tipike për fazën e parë romantike të artit piktorik. Ekzekutimi i shpejtë i pikturimit, sipas studiuesve të artit për Hayez- in është dëshmi e një keqardhje të madhe shpërthyer në vetë zemrën e piktorit. Nëpërmjet figurës së priftit, në tablo, Hayez ka futur autoportretin e tij gjë që e çon në lartësi të paparë shpirtërore tronditjen e artistit. E këto tronditje të shpirtit janë veçse “ndjenjat atdhetare”, që vepra e tij sugjeron me forcë.

Filozofi grek i shekullit të VI Stefani i Bizantit ka shkruar se “Mitologjia është ajo që kurrë nuk ka qenë, por që gjithmonë ekziston”. Kjo sentence fluide është një dëshmi filozofike për të vërtetat historike. E tille është historia e të dëbuarve nga qyteti i Pargës, popullit shqiptar të saj. Kjo histori është rievokuar me emocione të forta nga piktorë, poetë dhe politikanë të kohës, të cilët u indinjuan së tepërmi për ngjarjen e qytetarëve të Pargës, të cilët u shtrënguan të linin tokat e tyre, të cilat anglezët më 1819 ua dhanë turqve.

Një poemë europiane

Kjo ngjarje tronditëse mori dhenë në atë kohë në gjithë Evropën. Krahas pikturës, ndërmjet të tjerave u realizua poema “Refugjatët e Pargës” e autorit italian Giovanni Berchet (1783-1851), një nga romancierët më në zë të kohës në Itali dhe në Europë. Në parathënien brilante që vetë autori i bën poemës së tij shkruhet:

“Parganjotët, që ishin nën mbrojtjen e qeverisë angleze, të shoqëruar prej tyre, u ishin dorëzuar Ali Pashës së Janinës, që do të thotë, armikut të tyre, pasi pashai i kishte kërkuar atyre, qeverisë angleze, ndihmë. Kjo është shumë e rëndësishme për t’u kumtuar lexuesve (të poemës, shënimi im F.M ).

Ky lloj procedimi nuk lejonte lehtësira, sidomos në një epokë, ku shkatërrimi i popujve që ndodheshin në njërin cep apo tjetrin cep të Evropës, nëpërmjet politikës, ishte bërë temë e përgjithshme e bisedave me subjekt të hidhur si edhe subjekt apo motiv i shprehjes së ndjenjave të përgjithshme që nuk shuheshin lehtë. Zemërgjerësia dha provën e saj ndaj viktimave të kësaj tradhtie të pa dëgjuar. Rrethanat prekëse bënë të shpërthejë një dhimbje, megjithëse shumë larg vendeve të tyre. E gjithë kjo u bë subjekt dhe argument i shumë veprave poetike në Angli dhe në Francë. Unë vetëm se kam bërë një tentativë për ta lëvruar këtë subjekt dhe jam munduar ta trajtoj në një mënyrë të re, përsa i përket formës dhe detajeve artistike, pa bërë asnjë përpjekje të parathem të dhëna që synojnë të sqarojnë ngjarjen në mënyrë të veçantë, pra duke mos dhënë asnjë nocion tjetër që gjendet në gjithë gazetat e kohës që flasin për katastrofën e Pargës.

Ajo që shkruajnë gazetat. gjendet patjetër në këtë krijim, por nëpërmjet aksesorëve të rinj në sfond të historisë dhe të vërtetës dhe që shihet sot si bazë e rëndësishme e gjithë poezive serioze dhe që gjen një mbështetje të fortë në interesin ndaj të bukurës në art, që në një farë mënyrë të lë të nënkuptosh talentin artistik. Në bazë të këtij parimi dhe në përkushtim ndaj ndjenjës që të dikton ngjarja, unë shpresoj pak mëshirë për ngjarjet e kësaj poeme.

Veçantia e kësaj poeme është historike e që mund të bëjë aluzion, jepet kalimthi duke pasur një përmbajtje të thjeshtë. Ajo qartësohet nga disa citime të dhëna në formë shënimesh në tekstin e poezisë. Lexuesi do të këtë të lehtë të gjejë informacionin më thelbësor të ngjarjes. Unë nuk bëj një protestë, ajo është larg interesave të mia. Popujt e Evropës nuk mund të bëhen armiq me njeri tjetrin dhe aq më shumë sot ku jetojmë në një shtet shtypës. Ose ndjenjë dhimbje dhe ka si arsye dritën e zhvillimit brenda një komuniteti evropian dhe që ka filluar të nxjerrë filiza të shëndoshë. Vendi i veprimit të poemës është ishulli i Korfuzit. Refugjatët që u vendosën këtu, dëshirojnë të kthehen në ishullin e vogël të Paxos-it. Si hyrje të subjektit kam supozuar një refugjat nga Parga në ishullin e Korfuzit. Ai është ulur në breg të ishullit, përballë Epirit dhe vështron me sy të dëshiruar Pargën e tij, çka i shkakton një ndjenjë të madhe pikëllimi.

Vargjet

Aty është dhe një udhëtar anglez, Henri, që ka dëshirë të zbresë edhe ai në atë breg.

Poema fillon me një monolog në anglisht, ku zbërthehet në mënyrë të pabesueshme dëbimi i dhunshëm i parganjotëve, njëri prej të cilëve hidhet nga dëshperimi në det, ndërsa anglezi falej për jetën e tij. Ky është dhe plani i veprimit të poemës, aq i thjeshtë dhe aq i lehtë për t’u kuptuar.

Unë do të dëshiroja mëshirën tuaj, për të ndarë vullnetarisht një rrezik që mund të na ndjekë pas.

Po sjell këtu të shqipëruar disa vargje të kësaj poeme nga “ Pjesa e dytë: tregimi”

Kur Parga dhe populli i saj lulëzonte

edhe unë shpesh kam shijuar

dëshirën njerëzore për të qenë me ta.

Tani e rrëgjuar në hallin më të madh

e unë ngushëllohem që të paktën të më kthehet

ajo mëshirë që të tjerët do japin.

Kjo poeme që u shkrua në 1821, në Paris u publikua në vitin 1823. Për të pati komente të shumta në shtypin evropian të kohës. Ajo u kthye në simbiozën e tablosë së Hayezit.

Një këngë për parganjotët

Në folklorin shqiptar të zonës së Sulit ka një këngë që i kushtohet figurës historike dhe patriotike të Brahim Pargës. Ky patriot merrej me pajtimin e hasmërive pikërisht në fshatin Mazrek, emër që i takon kodrës së kështjellës së Pargës, në vitet 1878-1891.

Në këngë thuhet:

Brahim Parga si s’u lodhe

Fshat më fshat kur ti shkoje

Hasmëritë i bashkoje

Derë më derë i takoje

Shkon Brahimi në Mazrek

mblodhi gjithë kabiletë

kur arriti te pusetë

dollnë e pritnë pleqtë

Mbas fshatit Mazrek, u bënë pajtime në gjithë Çamërinë. Në këtë dokument folklorik duket shumë qartë qenësia shqiptare jo nga toponimet dhe emrat e njerëzve por dhe nga fenomeni shqiptar i hasmërisë.

Në librin e Hazis Hysenit: “ Nuk harrohet Camëria” nga ku është marë kjo këngë ka edhe fakte të tilla si:

“Shqiptarët myslimanë në Greqi ishin në 1922 afro 100 000. Prej këtyre 35000 frymë u përzunë nga të dy prefekturat e Kosturit dhe Follorinës dhe gati 2000 nga Janina, Preveza dhe Parga…”

ose:

“… shqiptarët e përzunë përdhunshëm në këtë mënyrë sot janë shpërndarë në krahina të ndryshme të Anadollit ku vuajnë urie, meqenëse pasuria e tyre u grabit dhe u rrëmbye nga Greqia”.

Mbi qytetin e Parges

Parga është qytet buzë detit Jon, me port detar për lundrim anijesh, 10 km larg qytetit të Margëlliçit. Në vitn 1944 ka pasur 700 familje, pjesa më e madhe myslimane e të krishterë, të gjithë shqiptarë.

Parga është masakruar dy herë, në vitin 1800 nga Ali Pashë Tepelena dhe në 1944 nga qeveria greke, me anë të kriminelit Napolon Zerva që vrau mbi 300 vetë, gra e burra e fëmijë të pafajshëm. Nga qyteti i Pargës është me origjinë shkrimtarja e madhe Elena Gjika.

Qyteti i Pargës është i njohur për zhvillimin e ullinjve, e të limonëve, portokalleve, qitrove që prodhohen me shumicë. Përmendet për gjuetinë e peshkut dhe zhvillimin e tregtisë detare.

Rilindësi ynë i shquar Sami Frashëri në veprën e tij “Shqipëria ç’ka qënë, ç’është, e ç’do të bëhet” botuar ne vitin 1899, e ndan Çamërinë në dy sanxhaqe: në Janinë dhe në Prevezë. Tek kjo e fundit futen Preveza, Narta, Filipjadha, Margëlliçi, Gumenica, Parga.

Një konferencë denigruese

Konferenca e Ambasadorëve 1912-1913 i përfaqësuar prej ambasadorëve të gjashtë Fuqive të mëdha: Anglisë, Austro-Hungarisë, Gjermanisë, Italisë, Francës, Rusisë u mbajt për të shqyrtuar problemet që dolën pas disfatës së Turqisë në luftën me aleatët e Ballkanit.

Sipas ndarjes në këtë Konferencë qendrat e banuara kryesore të Çamërisë janë: Filati, Gumenica, Paramithia, Margëlliçi dhe Parga që gjenden jashtë kufijve të Shqipërisë së sotme.

Sipas fjalorit Enciklopedik Shqiptar, në shek. XVIII filloi islamizimi me dhunë i një pjese të mirë të popullsisë. Një pjesë e popullsisë së Sulit dhe të Pargës, për t’i shpëtuar islamizmit , emigroi duke u vendosur në ishujt e Greqisë.

Pak për jetën e Francesco Hayez

Piktori italian Francesco Hayez (lindur në 10 shkurt 1791 në Venezia dhe vdekur më 21 dhjetor 1882, Milano) ishte ekspert madhor i romantizmit historik.

Familja e Francesco Hayez jetonte në kushte normale modeste. I ati Giovanni ishte me origjinë franceze, ndërsa e ëma Chiara Torcella, ishte nga Murano. Francesco i vogël, i pesti, i fundmi ndër fëmijët, iu birësua motrës së të ëmës që ishte martuar me Giovanni Binasco, armator dhe tregtar i artit, privat, pronar i një koleksioni pikturash. Francesco, që i vogël shfaqi një interesim për vizatimin dhe xhaxhai ia besoi një restauruesi deri sa mësoi zanatin. Më vonë u bë nxënës i piktorit Francesco Magiatto, pranë të cilit ndenji tre vjet. Frekuentoi kursin e parë për nudo me 1803 dhe në 1806 i futet konkurseve të pikturës në Akademinë e Re të Arteve të Bukura, ku ishte nxënës i Teodoro Matteini.

Ne 1809 fiton një konkurs zhvilluar në akademinë e Venecias. Mëson pranë Akademisë së San Lukës në Romë dhe transferohet në kryeqytet ku bëhet nxënës i Canovës, i cili ishte udhëheqës dhe mbrojtës në vitet romane. Në 1814 e lë Romën për probleme sentimentale të pakëndshme dhe shkon në Napoli ku komisionohet nga Gioacchino Murat, piktura “ Uliksi në oborrin e Di Alcinoo”. Nga 1850 punon në Akademinë e Arteve të Bukura të Brerës. Vdes 91 vjeç në Milano.

Një dokument i rrallë i vitit 1615

Në revistën “Durrah” Nr. 1 që botohet në Durrës, gjejmë një dokument të analizuar nga shkencëtari Halil Myrto. Në shkrimin e tij po shkëputim fragmentin bërthamë:

“Dokumenti N 1 i përpiluar në Lece më 7 korrik të vitit 1615, bën fjalë për

paraqitjen para juristit mbretëror Donato Antonio Sartorio, noterit Petro Anxhelo Lecizo dhe një grupi dëshmitarësh prej pesë noterësh dhe personash të tjerë nga Lece, të një delegacioni shqiptarësh të kryesuar nga Meksi Buba, prej fshatit Nivicë (pranë Sarandës), “mëkëmbës i përgjithshëm i provincës së Epirit”. Në delegacion bënin pjesë edhe prifti Papa Joni Klosi, Dima Basta, Petro Blaku nga Parga, Lazar Kreti nga Vunoi e Mengoli Closi nga Lokova, të gjithë shqiptarë”.

Siç del nga dokumenti ky delegacion i Epirit kërkonte në Lece vendosjen e një konsulli në këtë qytet për të mbrojtur interesat e krahinës qe ata përfaqësonin.

Pa dashur të hy në të dhënat e tjera të këtij dokumenti të vitit 1615 dua të retushoj faktin e përfaqësimit të qytetit të Pargës nga një shqiptar që banonte atje. Një fakt kuptimplotë për historinë e këtij qyteti kaq të njohur dhe kaq të panjohur historikisht nga njerëzit e Evropës.

Nga: F Minguli

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Google

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni /  Ndryshoje )

Po lidhet me %s

Këtë e pëlqejnë %d blogues: