Kategori
Uncategorized

Kanga e dhimbjes së nji nane… nga Jozef Radi

Vitore Vushmaqi - Radi, 1944
Familja Vushmaqi, Pejë 1925, Frano e Pjetër, me gratë e prindët

Familja Vushmaqi, Pejë 1925, Frano e Pjetër Lleshi me gratë, motra e prindët

Kanga e dhimbjes së nji nane… 

nga Jozef Radi

Ky shkrim i kahershëm, mund të lexohej me ose pa kët shënim…
Ka ma shumë se gjashtë vjet që e kam shkrue, dhe si shumë shkrime të miat, që mbasi i shkruej dhe e çliroj vedin prej asaj çka mendoj, i lshoj diku në arkivën time, i bindun se nji ditë: “Bane punën tande dhe hidhe n’detë, n’mos e gjen robi, e gjen peshku…”
Ky shkrim mjaft i ndjemë, asht ndër të paktit për Mamën time, mbasi ajo s’desh kurrë as të shkruhej dhe as të flitej për të… “S’kam ba asgja t’randsishme në kët botë veç Jush… Si unë kanë ba edhe gjithë nanat e tjera…!”
Duke u trembë, se mos kam vetëm babë, sot po e dëshmoj edhe Mamën time…!
Vitore Vushmaqi – Radi, lindi në Pejë, (Kosovë) me 12 qershor 1926, ishte ma e madhja e 6 fëmijve të Frano Llesh Vushmaqit, me origjinë nga Vermoshi dhe fis i largët i Prek Calit. I ati i saj, Frano dhe axha i saj Pjetër, studiojnë në Austri. I pari në përpunimin e sallamit dhe i dyti në shkollimin ushtarak… Në vitin 1932, të dy vllaznit Vushmaqi, Pjetër dhe Frano, vendosen në Tiranë, ku i ati i saj, hap punishten e parë të sallamit në kryeqytet, kurse axha i saj Pjetri shërben si oficer i Xhandarmënisë Mbretnore.
Merr mësimet fillestare në kolegjin e murgeshave, e ma vonë shkollohet në Institutin “Nana Mbretneshë”. Zotnon dy gjuhe të hueja, italishten dhe serbo-kroatishten dhe punon për nji vit si sekretare. Fakti që prindët e saj u shkolluen në Austri, banë të ndjehet te ajo shpirti i disiplinës, rregulli dhe respekti. Në vitin 1943, martohet me Lazër Radin, e mbas nji viti iu lind fëmija i parë vajzë – Veronika. Mbas arrestimit të Lazrit, me 23 nandor 1944, ajo mbetet rrugave pa mbështetje dhe jeton te i kunati. I vdes vajza pa mbushë vitin (mars 1945)… dhe ma pas arrestohet në vitin 1952. Dënohet me dhjetë vjet burg si “agjente”, në nji grup, ku ajo s’njihte asnji prej t’akuzuemve… Lirohet në vitin 1956, dhe kthehet në kampin e Kuçit të Kurveleshit ku jetonte i interrnuem i shoqi, si e vetmja mundësi jetese. Jeton aty tre vjet si e Vetmja Grua midis Njiqind Burrave!! Aty u lind  femija i parë. Ma pas vazhdon Odiseja e kampeve të interrnimit: Gradishtë, Çermë dhe Savër, ku krahas vuajtjeve pafund i vijnë edhe dy fëmijët e tjerë…
Kthehet në Tiranë në shkurt të 1991… dhe vdes, po në Tiranë, me 21 mars 1997… jr

Lazër dhe Vitore Radi me nipat, Tiranë 1991

Lazër dhe Vitore Radi me nipat, Tiranë 1991

Requiem për gjithçka ikën prej kësaj bote… 

 Dhjetë vite ma parë… 19 mars 1997

Dhjetë vjet ma parë, dukej sikur bota kish gjetë nji ekuilibër të përsosun me veten, ndaj gjithçka të këtij rrëfimi nis si përrallë……Ishin dy pleq vërtet të moshuem, që i jetonin ditët e mbrame të jetës së tyne, dikur aq të llahtarshme, në nji paqe të plotë… Kishin pranë dy djem, dhe përtej oqeanit nji vajzë, e cila shpirtnisht ishte përdita me ta. Kishin tre nipa dhe tre mbesa si drita. Jetonin në nji shtëpi të re, (mbas nji gjysë shekulli rrugave… nji shtëpi e tyne!!! Ishte nji fat i pabesueshëm!!) me nji mirqenie ekonomike të patrazueme, dhe me të tre fëmijë, tashma të sistemuem… Pra, kishin mbrritë me realizue nji pjesë të asaj që mund të quhet “andrrën e tyne të palejueshme”… mbas aq e aq vitesh të gjata e pafundme tmerri e terrori. Pra gjithçka qe kthye në at rrafshnaltën e paqme të qetësisë dhe harmonisë… Jo ma larg se njiqind metra larg prej asaj shtëpie të dikurshme buzë Lanës, ku me 23 nandor të ’44, kishte nisë kalvari pakthim i tyne…Dhjetë vjet ma parë në nji natë marsi si kjo e vitit 1997, Ata u mblodhëm të gjithë bashkë, me kremtue ditën e emnit të djalit të madh, njiherit dhe festë e baballarëve… Po njiherit na duhej me e përcjellë me dhimbje, dhe me lotët e ndalun në sytë e Nanës sonë, at fatkeqsi të përbashkët në të cilën po zhytej me shpejtësi aq marramendëse krejt Shqipnia.Jashtë, qielli gri ishte përplot gjurmë krismash dhe toka nën kambë përplot gëzhoja të boshatisuna. Kurrë vdekja ma serbes s’i kishte shetitë rrugët dhe sheshet shqiptare…S’di qysh e s’di pse, ishim bà të gjithë pjesë e asaj çmendine kolektive që po digjte, po vidhte, po vriste, po përdhunonte e po shkatërronte gjithçka! Të gjithë ishim të pafuqishëm me ba diçka (qoftë edhe n’mbrojtje të vetvetes), pse shteti, ai shtet i lirive të andrrueme sa hap e mbyll sytë ishte bà prej letre, si nji sqepverdhë i posadalun veze…Kisha mendue gjithçka, po kët s’e kisha mendue kurrë, bile as nëpërmend s’e kisha shetitë nji diçka të tillë. As im atë, me gjithë thinjat dhe eksperiencat e tij pafundme, s’po mundesh me e rrokë kët çmenduni kolektive në të cilin po zhyteshim krej ne… individë dhe popull… as e kish besue at humnerë ku po zhyteshim të gjithë bashkë, dhe s’e gjente ma as fjalën dhe as arsyen ngushlluese për çka po shihte me syte e vet…Ajo zonjë, e ngriti me droje e dridhje duersh gotën e urimit në ditën e emnit tim (Sh’Jozefit), po fjalë urimi s’gjeti… asnji! Sytë e saj u bànë të thellë e te langshëm prej asaj batërdie që po e rrethonte e po e nxinte ngutshëm të përditshmen e të përnatshmen tonë.“Ikni bir, ikni!! Ikni, s’e n’kët vend s’ban hajër kërkush, veç horrave!! Boll vuejtët ju nji gjysë shekulli prej nesh… Mos i leni fëmijët tuej me vuejtë prej jush…!”Fjalët që u derdhën prej buzëve të saj, kishin ditë që ia kishin pushtue qenien dhe shpirtin e saj… thellësisht besimtar!“Ne, s’jemi mësue me i ba keq kujt, por s’duhet as me pësue vazhdimisht prej kësaj së keqe…! S’asht e drejtë! E kaluem krejt jetën në provën ma të madhe të vuejtjes… Mjaft ma! Ikni bir, dhe mbajeni afër njeni tjetrin!”E kurrë ato fjalë të saj s’kishin qenë ma të thella se at çast… Kurrë s’e kisha ndigjue të filozofonte njashtu si hyjneshë, si mbramjen e 19 marsit 1997, mamën time!Tim at e njihja si sokratian të lindun, e s’mund ta shihja ndryshe… Mamës s’po gjeja dot nji me e krahasue!“Mos na kqyrni ne! Na e kena hangër çairin tonë. Nji ditë ma shumë, nji ditë ma pak, s’çon asgja n’kandar… Shifni jetën tuej dhe të fëmijve tuej… Kët ju thotë Mama, e s’di ma tepër!!”.

Jozef e Adriana Radi - Kampi i Cermes 1959

Jozef e Adriana Radi – Kampi i Cermes 1959

Ende s’po u besoja veshëve se ato fjalë të dala nga thellësia e shpirtit… ishin të sajat… Jashtë qielli vazhdonte me gjimue prej krismave të kryqëzueme të kallashëve. Krejt afër dritares, prej nji ballkoni aty afër u lëshue nji dritë ulëritse plumbash nëpër terr…
Ajo u tkurr edhe u ba ma e vogël…
“Për fat, i keni rrugët e hapuna… E keni ma të lehtë… Edhe mbret me t’ba në kët vend, s’ia vlen… S’po ju them asgja me ju dishprue, po ju them çka po shofin sytë e çka po më ndigjojnë veshët…”
Im atë qe shtangë si statujë. E kqyrte drejt e në sy at grua të terrorizueme dhe s’dinte nëse duhej me e kundërshtue, me e përkrahë, apo me e plotsue në fjalët e saj. Me e përkrahë kurrsesi, pse kishte mendue dhe veprue ndryshe tanë jetën… Pse kishte besue në t’ardhmen e vendit të vet… Me e kundërshtue s’mundte, pse ishte instikt nane, pra ishte cënue thelbi i qenies së saj, mbrojtja e krijesave të veta. Ta plotsonte, në çfarë, pse… a s’ishte i plotë krejt kuptimi i thanive të saj…?!
At mbramje Marsi, (oh Marsi: Perëndi e Sherrit dhe Luftës) ajo Grua, i kishte kapërcye krejt limitet e veta, që ai, si Patriark i Madh, as i kishte mendue!
“Mos ju gëzoni punëve që keni, as njeni e as tjetri. Nji punë edhe ma e randë, boll që t’jetë e ndershme, s’ka randësi se ku… Po t’më ndigjoni mue, njizetekatër orë mos e zgjatni… Ikni… Mos e keni gajlen tonë, ne bajmë si bajmë…”
“Boll, boll, se na kënaqe me filozofi! Poshtë urave kanë me fjetë… Mos kujto se po i pret ndokush me lule kah të shkojnë…” ia ktheu im atë, tashma i nervozuem duke kthye njiherit gotën e venës…
Për pak çaste sundoi heshtja… Nji heshtje që grryente gjithkah. Ndjeva nji ngashërim të thellë mbrenda vetes. Po s’kishte asnji kuptim të zbrazesha… Dola jashtë. At natë u ndjeva mes udhëkryqit ma të vështirë të jetës. Dhe s’isha i vetmi! Ishte krejt nji popull midis atij udhëkryqi të frikshëm. Krejt si popull kishim mbetë midis Skillës dhe Karibdës… dhe askush s’guxonte me folë për të nesërmen, mbasi e tashmja ishte e pafund… dhe e pakuptim!
Lajmet bahehin gjithnji e ma të vrazhdta.
Vrasje, djegie, banda, kërcënime, premje kokash, Komitete (Qendrore!!)… ishin kudo… E keqja jonë e madhe, e nxitun nga jashtë dhe e mbështetun nga mbrenda po merrte përmasat e nji lufte civile… Jugu kundra Veriut, Veriu kundra Jugut… mbushte gjithkah ekranet.
Sërish prap me të humbunit ne… mendova me vedi, ndërsa përcillja prindët nëpër terrin e natës…
Aty në oborr, vuna re se mosha po u randonte edhe ma shumë mbi shpinën e të dyve, po ma shumë po u randonte ajo natë plumbash e bataresh pafund… Njeni ishte 71 vjeç dhe tjetri 81… Kishin mbi supe peshë burgjesh dhe internimesh të pafundme, kishin nji jetë…
Ndërsa po ndaheshim, nji breshëri kallashnikovi gjëmoi prej atij pallati përbri, dhe nji tjetër e sharroi qiellin pak ma tej! Askush prej nesh nuk foli. E ç’kuptim kishin fjalët në nji natë si ajo. Flisnin grykat e pushkëve, dhe njeriu tashma kishte veç përmasën e atyne armve që kishin ndër duar ata njerëz…
Mama u mbështoll edhe ma fort mbas palltos, i puthi të dy nipat që kishin dalë ta përcillnin, na puthi edhe ne të tjerëve që ishim shtangë aty në oborr: “Nëse m’ke ndigjue ndojherë, mos e len mbasdore çka të thashë!” më pëshpëriti si nëpërdhambë, duke m’urue të fundmen “Natën e mirë…!”
Hapat e saj u larguen njashtu zvarrë nëpër terr, ndërsa grykat e kallashëve sharronin në t’gjitha anët qiellin kryeqytetas.
Ç’ka kish me thanë ma tepër ajo Nanë… I kishte thanë të gjitha ndërsa ikte drejt përjetsisë…!
Mbas asaj nate krejt ekulibret e botës morën teposhtën brenda dhe jashtë meje. Çka më kish thanë aty në tavolinën e festës, ajo s’do të kish mundsi me e përsëritë mà. Kurse mua m’duhej t’ia përsërisja vedit pafundësisht deri në dhimbje…
Dy net ma vonë, ashtu si kputet nji lule, ajo e la kët botë vuejtjesh me nji qetësi të papame. Foli me vajzën e saj në Amerikë u mbështet në divan… dhe ashtu e mbështetun fjeti përgjithmonë… E braktisi kët botë të zhytun në kaos e tmerr si nji engjëll në kërkim të qiejve të paqes. Jeta kish qenë nji tmerr i vërtetë për të e për shumë gra të tjera si ajo, përtejeta sigurisht do t’i hapte pak vend diku në Parajsë… për shpirtin e saj të fisëm…
…Nuk ia shkulja dot sytë asaj fytyre ku flinte paqja vetë. Ishin aty të shkrueme krejt vuejtjet e fshehuna, krejt lodhjet, krejt heshtjet e saj… po edhe ato fjalët e thana si amanet, që me aq dhimbje ia kishte shkulë shpirtit të saj të rraskapitun…
Prej asaj nate, jeta vazhdon rrjedhën e vet, por asgja s’asht ma si para asaj nate. Krejt ekuilibret e atij çasti magjik tash s’janë ma. Jeta përpëlitet, nëpër gjurmat e fjalëve të saja të fundit, të thana nëpër at terr të zhbiruem plumbash në nji natë marsi, ndërsa bota zhytej thellë e ma thellë n’at tmerr ende të pashpjeguem, e që veç njeriu i mbrapshtë mundet me ia shkaktue vetvedit…
19 mars, 2007

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Google

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni /  Ndryshoje )

Po lidhet me %s