Intervistë me profesor Sami Repishtin, aktivistin e shquar shqiptaro-amerikan të të drejtave të njeriut, me rastin e 90-vjetorit të lindjes

Intervistoi Ruben Avxhiu

Profesor, pranë festës së 90-vjetorit, besoj një nga përparësitë e jetës relativisht të gjatë ka qenë shansi për të parë rrëzimin e komunizmit dhe pavarësinë e Kosovës. Po këto nuk erdhën lehtë. Ju keni si viktimë e represionit në trojet shqiptare ashtu edhe avokat për të drejtat e njeriut pas zhvendosjes në SHBA. Cila është ndjesia e përgjithshme kur i hidhni një sy jetës suaj si veprimtar, nëse mundeni ta ndani me lexuesin tonë?

Faleminderit per intervisten!

Te mbijetosh dekadat e njimbasnjishme ne Shqiperi, e ne shoqenine shqiptare ashte ne vetevete nji sukses. Por ky “sukses” ka edhe momente te dhimbeshme.

Me duket e pabesueshme mosha 90 vjeçare, pothuejse nji shekull, e afersisht sa mosha e shtetit shqiptar te njohun nga Konferenca e Londonit, 1913. Ngjarje, njerez, dhe lojna te pameshireshme te “Fatit”. Kam perjetue vitet e monarkise dhe vorfenine e madhe e te pergjitheshme te popullsise, por me krenarine e qytetarit qe jeton ne nji shtet te lire, pa friken e policit te huej qe troket ne dere ne oret e nates. Kam perjetue pushtimin fashist italian te viti 1939-43, dhe ate nazist gjerman te vitit 1943-4. Kam perjetue vitet e diktatures komuniste ne formen e saj ma te çoroditun e thellesisht barbare per 14 vjet deri ne arratisje. Dhe ma ne fund, jeten e mergimtarit ne Amerike qe nga viti 1962 pa nderpremje.

Jeta ne moshen 90 vjeçare,… gjithçka me duket si nji film, i mbushun me te paprituna e ne situata te ndryshme. Megjithate, ka nji konstante: besnikeria ndaj vetes sime. Ajo qe mund te them sot, ashte: fryma e ime optimiste per nji te neserme ma te mire, nji fryme qe nuk u shue asnjihere! Ajo qe me frymezoi ka qene sensi i lirise qe une kam konceptue si i lire nga frika (kryesisht autoriteti) dhe i lire nga uria (kryesisht papunesia dhe vorfenia e paevitueshme).

Okupacioni fashist rrembeu lirine shtetnore, kufizoi lirine qytetare, dhe krijoi nji atmosfere frike dhe mosbesimi ne shoqenine shqiptare. Ngjarjet qe ndoqen, u treguen fatale per vendin, dhe per te rinjte sidomos. Okupacioni nazist e thelloi kete tragjedi edhe ma shume me rritjen e terrorit te ushtruem. Vendosja e “diktatures se proletariatait” me dhune, shkaterroi te gjitha shpreset – “andrrat” – e mia djaloshare. Terrori i hapet dhe gjithperfshires nderpreu jo vetem inisiativen e lire qytetare, por çdo mendim te lire – qe u trajtue si “krim kunder shtetit”- dhe u denue rande. Dhe kjo vazhdoi te thellohet çdo dite e ma shume per nji gjysem shekulli. Ashte e dhimbeshme me mendue se gjysma e jetes se shtetit shqiptar te pavarun ka kalue nen rregjimin komunist. Rrjedhimet e kesaj tragjedie vetevrasese i jetojme edhe sot.

Sot ka një mani të të kuptueshme të njerëzve në Shqipëri për të njohur më mirë të kaluarën, duke zbuluar fotografi e tekste të vjetra. Ju erdhët në jetë dhe u rritët në Shqipërinë e mes dy luftërave botërore, që duhet të ketë qenë një shoqëri në tranzicion. Sa mbresa ju ka lënë ajo kohë (në dukje pa shumë ngjarje drastike)? Si e kujtoni fëmininë tuja?

Rinia e ime u keput ne moshen 14 vjeçare me demonstratat kunder invazionit italian te 7 prillit 1939. Okupacion, okupacion u ba fjala e dites. Pergjigja? Rezistence! Keto ishin fjalet kuptimplote, dhe ne moshen tone te re ata na rrembyen emocionalisht. Me rezistue kunder “te huejve” ishte nji vendim i marrun pa diskutim. Por ne moshen time, ne u “pjekem” para kohe per aksion, ne vitet qe zakonisht karakterizohen nga andrrat romantike (si kudo ne bote!) e shpreset per nji jete ma te mire. Situata na imponoi te kunderten: “rezistenca kunder okupatorit” ishte urdheni i dites i pa shkruem. Natyrisht, forma verbale qe pergatiti terrenin, u transformue ne rezistence aktive, te armatosun, te pergjakeshme. Sot, me kujtohen vazhdimisht fetyrat e fjalet e shokeve qe rane deshmore ne luften kunder okupatorit, dhe i vajtoj ma lote te ngrohte…! Brezenia e ime u “dogj” ne flaken e luftes!

Megjithate, “politizimi i forte” i ndjenjave tona patriotike – karakteristike e moshes se re- krijoi nji dyshim ma pare, dhe nji ftohtesi ma vone. Shqiperia u okupue nga Italia e cila ne ate kohe ishte “fashiste”. Na luftojshim ushtrine okupuese italiane, Doktrina fashiste ishte nji problem personal. Pse te mos percaktohej “rezistenca kunder okupatorit italian” (ashtu si u ba ne Vlore me 1920)?

Dyshimi i jone i pare u rrit edhe ma shume kur parulla “Vdekje fashizmit-Liri popullit” mori nji karakter te theksuem ideologjik dhe social qe ishte pervetesue nga te gjitha partite komuniste, e kopjueme nga Sovjetet, me urdhen te Kominternit nderkombetar . Nga veçoria kombetare, rezistenca mori karakter “social” “Liri popullit”. Ashtu si u pa ma vone, donte te thote nji Shqiperi komuniste “pa liri dhe pa demokraci”, nji koncept qe mund te diskutohej persa kohe qe ishte nji “teori”, e jo nji praktike kriminale qe eliminoi kundershtaret politike fizikisht.

Per mue, student maturant, ky dallim u ba epiqendra e mendimit tim politik, qe percaktoi edhe veprimin tim politik te mavoneshem, te arritun ne nji moshe akoma te re.

Duket se pas fëminisë erdhi menjëherë burrëria se Shqipëria njohu pushimin dhe luftën. Babai juaj u vra nga fashistët ndërsa një kushëri i juaji humbi jetën në Kampin e Mathauzenit. Sa ka luajtur rol kjo përvojë në studimet që keni bërë më vonë për shpëtimin e hebrejve në Shqipëri dhe temën e përballjes së humanitetit me një regjim kaq racist dhe çnjerëzor?

Po, erdhi “burreria”. Shqiperia u perfshi ne L2B. Ishte e natyreshme qe ndamja e opinionit te shoqenise shqiptare te krijonte dy kampe. Kambengulja e elementit “komunist” ne marrjen e pushtetit me çdo kusht dhe mbajtja e tij me çdo kusht –sidomos me dhune- solli vellavrasjen. Kusherini i im 17 vjeçar u deh nga propaganda komuniste dhe perfundoi ne kampin nazist Mauthausen, ku u ekzekutue (1944). NJi vit ma pare, ai gjeti strehim ne shtepine tone, nji akt qe i kushtoi jeten babajt tim, viktime e terrorit fashist.

Efekti i vdekjes se babajt e te kusherinit ka qene i pallogariteshem. Une u bana cinik, u vete-izolova, dhe fillova te flas pa kujdes, natyrisht pa ndergjegjsim te terrorit komunist qe u vendos ne vendin tim. Ajo qe u ba permanente tek une ka qene bindja e plote se “diktatura e proletariatit” nuk mund te kishte sukses ne nji shoqeni te qytetnueme e me mjete paqesore; asaj i mungonte elementi thelbesor: “njeriu ne qender te vemendjes sone”, humanizmi marksist, i tradhetuem nga V.I.Lenin dhe i vrame nga krimineli botenor J.V.Stalin.

Per fatin tone te keq,”udheheqja” e Partise Komuniste Shqiptare kane qene disa te rinj pa eksperience, fanatike, pa arsim, pa pergatitje ideologjike, dhe nen influencen e kontrollin e plote te agjenteve jugosllave. Ky ka qene thelbi i tragjedise shqiptare nen komunizem.

Ju keni shkëmbyer përvojat tuaja me Tom Lantoshin, të mbijetuarin e parë dhe të vetëm të Holokaustit që u zgjodh në Kongresin amerikan. Çfarë kujtoni nga lidhja personale me të?

Te ndjerin Kongresmen Tom Lantos, e kam takue ne vitet ’60 dhe qe ne takimin e pare, mbasi i treguem njeni tjetrit te kaluemen tone, u miqesuem. Ishim te nji moshe, vijshim nga nji bote pothuejse e njejte, dhe njihshim mire diktaturen e natyren e saj shnjerezore. Bashkepunimi i yne u forcue sepse provuem njenin tjetrin kredibilitetin e fjales dhe vepres sone. Si hungarez, ai njihte mire serbet si elemente me prirje agresive, dhe tregimet e mia per vuejtje te popullit shqiptar ne ish Jugosllavine i kuptonte, dhe pranonte. Prandej me ndihmoj. Me rastin e vdekjes tij, kam shkrue nji artikull qe u botue ne Internationl Herald Tribune ne Paris,France, ku kam pershkrue cilesite e tia fisnike.

Si dëshmitar i asaj kohe çfarë mendoni për tezën që i redukton zhvillimet në Shqipërinë e LB2 në një “luftë civile”?

Ashte e vertete se ne Shqiperi ka pase elemente te luftes civile. Qe ne fillim te vitit 1942, vrasjet e “ballisteve” nga çetat komuniste ne zonat e Korçes e Gjirokastres ma pare e ne te gjithe Shqiperine ma vone, kane qene masakrA me tortura te pa imagjinueshme, dhe ne pranine e fshatareve te tmerruem. Mbas ketyne masakrave, fillonte mobilizimi i “vullnetareve” ne mes te banoreve. Marrja e pushtetit me dhune ka qene “moto”ja komuniste qe ne ditet e para te rezistences. Per kete jam deshmitar i bisedimeve me ish “shoket komuniste”. Ne vjeshte te vitit 1944, Enver Hoxha i shkruente Fadil Hoxhes, ne Kosove: ”Mos lejoni asnji njesi ushtarake te luftoje kunder gjermaneve. Vetem Ushtria Nacional Clirimtare duhet te veproje ushtarakisht” Kjo direktive solli vrasjen e vellazenve Kryeziu ne Malesine e Gjakoves. I njajti qendrim u mbajt ne Shqiperi. PKSH kerkonte monopolin e plote te rezistences…. dhe fitores!

Terrori i gjithaneshem dhe varesia e plote tek instruktoret jugosllave, ngjarjet ne Kosove, sidomos masakra e Tivarit (mars 1945) me kane perforcue idete e mia te kundershtarit. Ne prill 1945, u bane manifestime e medha ne te gjithe Shqiperine tue kerkue Triesten:”Duam Triesten! Trieste eshte e jona!” Asnjeri e zuni me goje Kosoven. Une fola, u qortova, por komunistet nuk e harruen kete “faj” timin Gjyqet popullore, denimet e randa, arrestimet masive, torturat deri ne çmenduri, pushkatimet me gjyq e pagjyq, internime familjesh, shumica pleq, gra e femije “familjesh reasionare”etj.

Çfarë ju bëri që në moshë të re të reshtoheshit aq herët kundër komunizmit në Shqipëri? Shumë nga krimet më të tmerrshme të regjimit të kuq ndodhën pak më vonë. Ju çfarë dalluat që ju ndikoi aq shpejt?

Me keqardhje duhet te pohoj se propaganda komuniste ne rradhet a anetareve te Partise dhe sidomos te Ushtrise Nac.Çl. e ka paraqite “Veriun” si nji rajon anmik pa dallim nga “okupatori” dhe qe duhej “ndeshkue”. Veriu ashte “çlirue” si “zone armiqsore” me te gjitha konsekuencat e nji mentaliteti te ketill: ne çdo lagje qyteti, çdo fshat ne rrethina e Malesi te Veriut u ba “ndeshkimi” per mos-pjesemarrje ne luften Nac.Clirimtare. Burgjet u mbushen. Administrata u mbush me elemente te ardhun nga Jugu. Nji perbuzeje per “vendasit” ishte evidente.

Teorikisht, ne vitin 1944, Ushtria Nacional-Çlirimtare liroi Veriun nga okupatori. Praktikisht, Ushtria Nac-Çl. pushtoi Veriun me force dhe vendosi sundimin absolut te Partise Komuniste Shqiptare, dhe e mbajti ate ne fuqi per 45 vjet me rradhe. Historia do te vertetoje keto fakte dhe do te denoje rande kriminelet fanatike te ish PKSH.

Kesaj situate duhet t’i shtojme persekutimet e klerit katolik dhe te elementit intelektual te arsimuem ne Perendim Duhet kuptue se per Veriun, pavaresisht nga feja, kleri katolik ka gezue respektin ma te madh per punen e tij patriotike, kulturore dhe shoqenore, natyrisht se bashku me sherbimet fetare. Une nuk di nji veprimtari te randesishme kombetare ku kleri katolik e popullsia katolike te mos kene qene pjese perbamese, dhe ne shume raste te kete luejte nji rol udheheqes. Kleri katolik shqiptar asnjihere, ne dite te mira ose te keqia, nuk e abandoi popullin dhe nuk u shkeput nga Perendimi. Kjo ashte nji merite e madhe historike! Me eliminimin fizik –gjenocidin- e klerit katolik e te intelektualeve me pergatitje perendimore, PKSH eliminoi koken udheheqse te çdo levizje te mundeshme ne nji krahine thelbesisht kundershtare e komunizmit. Edhe une kam qene viktime e ketij “spastrimi politik”.

Përvoja si i burgosur i ndërgjegjes duket se ka qenë përcaktuese në jetën tuaj. Edhe sot e kësaj dite vazhdoni të përqendroheni te të drejtat e njeriut. Disa nga këto detaje të jetës suaj janë në librin e jetëshkrimit, “Nën hijen e Rozafës”, po nëse do të kujtonit diçka për lexuesin tanë nga ajo kohë, çfarë do të zgjidhnit?

Ashte e vertete! Pervoja e ime e gjate dhjete vjeçare ne burgjet komuniste ka qene determinuese e qendrimit tim politik te mavoneshem. Ajo prirje vazhdon edhe sot te percaktoje te tashmen e te ardhmen time. Une nuk mund te jem “nji tjeter” nga ai qe kam qene, e qe jam sot, sepse qendrimi im mbeshtetet mbi disa parime baze te formueme gjate viteve te mia ne Shqiperi, e sidomos ne burgjet dhe kampet komuniste.

Burgu komunist ka qene, ne fakt, nji vend torture te vazhdueshme. Une e kam pershkrue disa here dhe me hollesi ne dy librat e mi “Pika loti” dhe “ Nen hijen e Rozafes” I gjithe helmi i propagandes komuniste i grumulluem nga leksionet e tyne per “armiqte e popullit” u derdh ne burgje dhe kampe te punes e te perqendrimit: rrahje te parreshtuna deri ne vdekje, heqje racioni te bukes, perdorimi me orar i nevojtoreve (nji torture e vertete sidomos per te smuret e te moshuemet), izolim per dite e nate te gjata ne qeli te erreta, te ftohta e te flliquna deri ne pambarim , te laguna me qellim qe te mos kishte vend per pushim ose per fjetje, denime pa vizita per familjen per muej te tane, mungesa e plote e pastrimit per teteqind te burgosun pa nji salle banje, 50 cm. vend per fjetje, dhe ma shqetesuesja prania e spiuneve te derguem qellimisht me veshtirsue jeten e te burgosuneve me akuza te rrejshme,… jane disa nga metodat e zakonshme te keqtrajtimit. Natyrisht, pa fole per torturen ma shenjeresoze gjate “hetuesise” dhe para Gjykimit- nji shaka makabre qe u kushtoi jeten ma shume se gjashte mije shqiptareve, “armiq te popullit”…

Ne rastin tim, burgu u randue edhe ma shume mbas internimit te nanes, motres dhe vellaut ne kampin e Veliqotit te Tepelenes per disa vite si ndeshkim per arratisjen e vellaut ne ish Jugosllavine

Por ajo qe na mbante te forte ka qene bindja e jone absolute se jemi te fa pajshem, se kemi veprue si patriote dhe si demokrate, solidariteti ne mes nesh, dhe krenaria e jone per rezistencen heroike kunder diktatures, si dhe ajo e shume bashkevuejtesve para tortures dhe skuadrave te ekzekutimit. Ndoshta, nji dite, diku dhe dikush do te dale me pershkrue (ose me vajtue!) me hollesi vuejtjet e pafund te ish te denuemeve. Ata, nuk kane fund!

Po kërcej pak përpara në dy drejtime, për këto tema.

E para, a sa mendoni se mund t’ia shpjegoni dot sot një të riu burgun komunist? Ka një shqetësim të përgjithshëm se shoqëria shqiptare nuk e ka përvetësuar dhe reflektuar siç duhet për këtë të kaluar të hidhur të saj. Ju që shkruani dhe flisni duke u prezantuar si ish-i burgosur politik, çfarë mendoni për këtë problem?

E para: Burgu komunist ashte per definicion i shoqenuem me torture. Ai nuk ashte nji vend rehabilitimi per ata qe kane gabue. Burgu komunist ashte nji tjeter menyre per eliminim fizik te “armikut” te vertete ose fiktv, sepse ashtu kerkon “Nena Parti”: asnji kundershtim, asnji kundershtar te gjalle.. Pergatitja e kuadrove te ish-Sigurimit te Shtetit ka qene e tille qe çdo i arrestuem ashte “fajtor” parimisht, ne se fajtor apo jo. Partia nuk gabon…! Dhe detyra e hetuesit nuk ashte te zbuloje te verteten, por te perpiloje nji proces-verbal ku te numerohen “fajet” e te pandehurit, te verteta apo jo nuk ka randesi, persa kohe qe kontribuojne ne planet e erreta te Sigurimit. Dhe ma ne fund, te detyrohet i akuzuemi me firmue procesin. Para daljes ne “Gjyq te Popullit” çdo i burgosun thirret ne “hetuesi” dhe kercenohet me tortura te reja ne se mohon “faktet” e rreshtueme ne akuze. Ka mjaft persona qe e kane mohue para Gjyqit akuzen e jane torturue rande mbas denimit. Nderkaq, denimi i tyne ashte rrite 5-10 vjet si ndeshkim per mohimin e “fajit” para Gjyqit. Ka qene nji situate absurde, makabre, groteske deri ne çmenduri!

(Nji shenim: Sigurimi i Shtetit ashte formue ne vitin 1943 i kryesuem nga Koçi Xoxe. Ky institucion ka qene “arma e mprehte e Partise”, dhe jo nji institucion i “Shtetit” shqiptar. Prandej, ne thelb, ka qene nji grup partiak qe ka veprue jashte rregullave ligjore te Shtetit shqiptar, nji institucion ilegal. Por me qe “Shteti” ka qene vetem nji instrument i Partise Komuniste, asnjeri nuk e ka ngrite kete problem)

E dyta, e mira e të jetuarit gjatë është që e mbijetoni të keqen. Keni përjetuar rënien e komunizmit dhe çlirimin e pavarësimin e Kosovës. Mirëpo, tani mund të shihni rilindjen e partive ekstreme të djathta në Europë, mohimin e Holokaustit, rikthimin e Rusisë kërcënuese ndaj demokracisë në Lindje dhe përpjekje flagrante për rishkrimin e historisë. A mendoni se njerëzimi, përfshi edhe shqiptarët do të vazhdojë të rrotullohet në vend, apo këto janë vetëm efekte të përkohshme politike?

E dyta: Natyrisht ashte nji fat i madh (ndoshta nji mrekulli) qe njeriu mbijeton vuejtje te ketilla. Ajo qe perjetoj sot permban te dy anet e monedhes: marshin historik drejt nji bote ma te mire, drejt nji popullsie ma te qytetnueme, drejt shpikjeve spektakolare per te cilat çdo njeri gezohet. Ka diçka universale ne qeniet tona. Siç thote nji shkrimtar francez: “kur del ne skene Greta Garbo lotet e saj na bajne te gjitheve te derdhim lote; kur del ne skene Charlie Chaplin, na ban te gjitheve me qeshe, kudo qe jemi ne Amerika apo ne Kine….” Ka diçka te perbashket tek ne qe duhet te kultivojme me kujdes dhe dashuni, e qe na mundeson empatine per njeriun vella e moter. Ky ashte solidariteti njerezor!

Ana tjeter ashte shume shqetesuese: konflikte te vazhdueshme neper bote; anmiqsi ne mes shtetesh, anmiqsi mbrenda shtetesh. Urrejtja, ky kancer qe shkaterron te gjithe ata qe e ushqejne, ashte zhvillue shume e rrezikon dekompozimin e shoqenise- sidomos shoqenive qe nuk kane nji baze te mjaftueshme per nji shoqeni civile te qytetnueme. Shnjerezimi!

Per fatin tone te keq, edhe Shqiperia e jone e vogel, e vorfen, po bie viktime e urrejtjes se perhereshme. Kjo ashte nji e keqe qe duhet luftue pa kushte, pa rezerva e çdo dite pa pushim.

Sa zhgënjyese ishte për ju burgosja e dytë në Jugosllavi, pasi kishin shpëtuar nga regjimi komunist në Shqipëri? Dhe a shihni për ironi të fatit, një anë pozitive në këtë vuajtje të re të jetës suaj, për shkak të ekspozimit ndaj gjendjes së shqiptarëve në Kosovë etj? Si e kujtoni atë kohë?

Nga posta kufitare ku u dorezova, me derguen me nji jeep ushtarak, drejt ne burgun e Leshkopoljes, Titograd (sot Podgorice) Tri ditet e para, ushtruen presion me kerkesen per hymje ilegale ne Shqiperi e takim me disa persona “te besueshem” te tyne. Une refuzova pa hezitim, por me kujdes te mos shkaktoi kthimin tim me force ne Shqiperi. Shume bashkeatdhetare jane kthye ne Shqiperi ku jane burgose per dekada ose jane pushkatue nga ish Sigurimi. Spjegimi qe dhashe ishte: jam student, deshiroj te vazhdoj studimet e nalta, nuk jam njeriu i pushkes. Kerkoj strehim politik ne Jugosllavi simbas rregullores se OKB-se per “refugjatet politike”.

“Pergjigjja” e tyne ka qene mbyllje hermetike ne qeli me nji dritare te vogel pa xhama per plot njimbedhjete muej. Drita ishte e kufizueme; pa shtrat, mbulesa vetem me dy batanije. Dimni i Podgorices ishte i ftohet dhe une mbeshtjellesha me batanije dhe i mbeshtetun per mur kalojshe ditet e netet e gjata. Asnji kontakt me njeri, as me rojen me te cilen nuk fliteshe edhe pse nuk njiheshe gjuhen serbe. Roja siellte ushqimin dhe largohej pa fjale. Gjate te gjithe kesaj kohe, kam ngrane vetem fasule, dreke e darke, e nji çaj ne mengjez. Ne oren 12 te mesnates lejohesha me shkue ne nevojtore. Ne dhome kishte nji kuti teneqeje per rastet urgjente qe qelbej si mos ma keq. Vetmia u randue shume nga kujdesi qe kishe per familjen ne Shkoder, dhe trajtimi i saj nga Sigurimi. Gjysem ore larg, ne qytetin e Tuzit, banonte vellau me familje, por nuk u njoftue deri ne lirimin tim.

Nga pyetjet e diteve te para, kuptova se UDB-ja kishte njohuni per procesin tim ne Shkoder (1946) i cili permbante dhe deklaratet e mia per Kosoven. Nji qendrim i ketille ishte vetevrases ne ish Jugosllavine. Por nji dite gjate nji vizite te tre oficerave jugosllave ne qeli kuptova esencen e shqetesimit te tyne. Njeni nga ata tha: “kao nashi reaksionari” (ashtu si reaksionaret tone) Ashtu si e kuptova une, kjo tregonte se nuk dyshojshin ne bindjet e mia anti-komuniste ose ne mundesine e sherbimit per ish Sigurimin, dhe u qetesova. Sot, mendova, Tito ashte pro-perendimor dhe si anti-komunist nuk besoj te me kthejne me qe nuk paraqes nji “kercenim” per ata…Isha ne dileme: ose do te lirohesha dhe atehere do te kerkojshe largimin ne Perendim, ose kthimin e forcuem ne Shqiperi me rrjedhime te pa parashikueshme.

Mbas lirimit (qershor 1960) kam shkue ne Zagreb ku kam takue shume studente shqiptare nga Kosova. Kam mbete shume i shgenjyem nga qendrimi i tyne pro-enverist, dhe sidomos nga injoranca e plote e tyne per gjendjen politike ne Shqiperi. Spjegimet e mia mbi terrorin masiv ne Shqiperi, si dhe burgosjet pothuejse pa perjashtim te kosovareve te arratisun ne Shqiperi nuk i pranojshin. “Propaganda titiste” me thojshin. Kur i tregojshe fatin tim e te familjes sime,”duhet te kesh krye nji krim te madh kunder Shtetit”me pergjigjeshin.

E paprituna e madhe erdhi nji dite mbas takimit. Dy agjente te UDB-es erdhen ne biblioteke ku studjojshe gjuhen kroate e me qortuen per “bisedat politike me studentet”. “Ti je refugjat e nuk ke te drejte te bajsh politike ketu” me thane. Premtova se nuk do te diskutoj perseri.

Ky incident ka pase dy resultate. E para, une u trondita nga mundesia qe nji ose ma shume studente ishin informatore te UDB-es qe kishin raportue. E dyta, Nderpremja e plote e kontakteve me studentet kosovare, deri ne diten qe me thirren, me ngarkuen ne nji kamion dhe me derguen ne kampin e refugjateve ne Gerovo(Kroaci) nga ku kalova ne Itali. Dhe ajo ma e randesishmja, aty kuptova survejimin intensiv te studenteve kosovare nga UDB-a. Ne fakt, ata jetojshin gjithehere me friken e arrestimit. Por ishte e qarte qe UDB-a kishte penetrue rradhet e tyne. Per mue, ky incident me forcoi bindjen se duhej denoncue shtypja e popullsise shqiptare ne ish Jugosllavi.

A nuk duket se mërgimtarët si ju kanë jetuar dy jetë. Këtu në SHBA, sfidat janë të natyrave të tjera, po shumë shqiptarë gjetën mundësi dhe rrugë përparimi që nuk i kishin imagjinuar e që ndoshta vështirë se do t’i gjenin në ndonjë vend tjetër. A e kishit ndonjë ide të tillë për Amerikën kur u nisët? A ishte Italia apo ndonjë vend tjetër një alternativë tërheqëse në atë kohë?

Jo! Per mue, Shqiperia perfytyrohej ne mendjen time si nji vend i lire qe do te mundesonte nji jete te lire.

Pikesynimi im ka qene vazhdimi i studimeve te nalta. E para, per natyre une nuk jam “businessman”, dhe e dyta, une kisha nji obsesion per studime. Gjate viteve te burgut rojet e kuqe na ofendojshin pa pushim: “ju jeni asgje, armiq te popullit, parasite te rrezikshem, te afte per asgje” etj. Jam preke shume nga keto fyemje sepse ne mesin tone kishte mjaft te burgosun me arsim te nalte, e ish-zyrtare qe kishin veprue me kompetence ne detyret e tyne te mapareshme. Per ma teper, kishte nji element te ri, studente universitare, e te shkollave te mesme qe premtojshin shume per te ardhmen.

Te gjithe ne pritshim rastin e volitshem me u lirue e me fluturue ne universitetet perendimore, me plotesue arsimin tone te nderpreme, e me u kthye ne atdhe per sherbim. Ky rast nuk u paraqit; dhe pothuejse i gjithe ai arsenal kulture u shkri i qete –si nji lule pa uje!- ne qelite e shkreta, te erreta te burgjeve dhe kampeve te punes se detyrueshme komuniste; ose, ne pak raste- siç ishte rasti i im- u liruen dhe plotesuen deshiren e tyne.

Kur fillova studimet ne Queens College, vetem 15 dite mbas ardhjes ne SHBA kryenaltesia ime ka qene e pakufi: po plotesoj deshiren time dhe te qindera shokeve qe kalben e vdesin neper burgje. Une kishe nji bagazh ne kurriz: te kaluemen dhe efektet e vuejtjes. U ndjeva i vetmuem dhe nuk u shoqenova shume me te tjeret. Sepse, “te tjeret” –bashkatdhetare me mendime politike te ndryshme, ne fillim ishin “te huej” per mue.

Nuk kam kerkue, dhe as nuk do te kishe pranue, nji vend tjeter europian per emigrim. SHBA- pike! Ky vend ka nji magji terheqse.

Ju doktoruat e u bëtë profesor universiteti këtu në SHBA, në një kohë kur nuk kishte shumë shqiptarë në akademinë amerikane. Si e vlerësoni rëndësinë e shkollimit. Shumë familje shqiptare kanë qenë në mëdyshje në zgjedhjen mes punësimit fitmprurës dhe arsimit të lartë. Për fëmijët e rritur këtu zgjedhja është më e lehtë. Ju vetë si vendosët që të vazhdonit studimet këtu? Kush ju shtyu dhe çfarë kujtoni nga ajo kohë?

Shume familje shqiptare iu shtruen punes per buken e perditeshme. Disa paten fatin me gjete mundesi per pasunim te shpejte, sidomos me tregeti banesash. Shumica kane qene punetore te thjeshte.

Brezi i dyte ka ec perpara. Shume nga te rinjte e te rejat shqiptare ndoqen, e vazhdojne te ndjekin kolegjet dhe universitetet amerikane dhe kane fitue tituj akademike dhe shkencor profesional. Disa jane dallue sidomos ne afarizem dhe finance. Sa per vete, une kam qene i lumtun ne arsim per 25 vjet me rradhe, ne boten e librave. Me arsimue rinine ashte nji privilegj i pakrahasueshem.

Edhe jeta juaj si aktivist në diasporë mund të ndahet në dy pjesë. Ndonëse ju dolët në Kongresin amerikan për të folur për Kosovën në vitin 1965, organizimet shqiptare mbetën rudimentare deri vonë në SHBA. Me Ligën e DioGuardit, NAAC, e biznesmenë që bëjnë fushata personale, duket se edhe diaspora shqiptare është transformuar shumë që kur mbërritët në këto brigje. Në disa prej këtyre momenteve keni qenë pjesëmarrës aktiv. Si e gjykoni këtë zhvillim? Çfarë mbani mend nga viti 1965 dhe si do ta krahasonit me fushatat sensibilizuese të mëvonshme?

Ne fillim, kishte vetem aktivitete partiake. Me ardhjen e shqiptareve nga Kosova (1960 e ma vone) u ndie nevoja e nji pune te organizueme. Me demostratat e vitit 1968 ne Kosove –mbas zbulimit te perndjekjes se shqiptareve nga A.Rankovic- nji grup te rinjsh u afruen me mue, dhe kerkuen nji vepimtari te kordinueme. U themelue “Rinia Shqiptare Kosovare ne Boten e Lire” (1968) Me kete emen kemi botue artikuj ne DIELLI-n kemi shpernda trakte, sidomos para OKB-se dhe per çdo vit kemi dergue nji Memorandum per Sekretarin e Pergjithshem te OKB-se mbi shkeljet e te drejtave te njeriut ne Kosove. Kam pase perkrahjen e plote te te ndjerit Tahir C. Kerrnaja, dhe te Maliq Arifaj, Merxhan Hysenit e Zeqir Berishes. Vellaznit Bitici na kane sponsorizue bujarisht. Shumica e shkrimeve tona u botuen ne “Breaking the silence- A voice for Kosova” dhe“The plight of ethnic Albanians in Yugoslavia: Ten Memorandums”. Me 1978, kemi formue Kosova Relief Fund USA,Inc, e njohun zyrtarisht nga Qeveria dhe qe sherbeu me ndihmue kosovaret ne nevoje, sidomos gjate viteve 1998-99 (Ne vitin 1999 kemi mbledhe ma shume se 600.00 dollare)

Kongresmeni J.J. DioGuardi doli ne skene nga nevoja e perfaqesimit tone para Kongresit amerikan dhe ne Departmentin e Shtetit. Ai na ka hape rrugen per Washington,D.C.. Me ndihmen bujare te Xhim Xhemes kemi themelue Lidhjen Qytetare Shqiptaro-Amerikane (QSHA ose AACL=Albanian American Civic League) ne tetor 1986. (Prezent: Dioguardi, Xhema, S. Repishti dhe Kieran Mahoney, assistant i DioGuardit) Ma vone, DioGuardi mori titullin President dhe une Drejtor Ekzekutiv. Perkushtimi yne per kauzen e Kosoves se lire dhe te pavarun na ka mbajte se bashku. Më në fund, në 1992, une u largova per arsye parimore. Per mendimin tim, asnjeri ka te drejten të përfaqësojë një shtet pa qene i emëruar zyrtarisht, ose i autorizuar zyrtarisht per një pune te tille. Te tjeret mendonin ndryshe dhe perfaqësonin Kosoven edhe Shqiperine ne SHBA pa qene te zgjedhun, ose te emeruar nga autoritetet e vendit te perfaqsuar.

Tashti, per fat te mire, shohim nji orientim te rinise drejt karrierave akademike e profesionale nga ata qe vijne nga Shqiperia; ndersa shqiptaret e “Shqiperise lindore” orientohen ma shume drejt tregetise, dhe me sukses.

Shqiptarët e Amerikës duket se kanë luajtur një rol të jashtëzakonshëm në fatin e kombit të tyre. Sidomos për pavarësimin e Kosovës, po a ka një rol për të kryer edhe në të ardhmen? Duket se me rregullimin e atdheut do të bjerë pak vrulli i angazhimit këtu? Apo është një mit?

Ska dyshim qe vrulli “emocional” pothuesje revolucionar, i diteve te veshtira ka zbrite ne nivele te pakenaqshme.

Shqiperia e Kosova: dy shtete te lira dhe te pavaruna, nuk jane ne gjendje me krijue shoqenine civile demokratike. Me gjithe mungesen e inkurajimit te sinqerte nga te dy qeverite, detyra e jone sot ashte me mbrojte interesat gjitheshqiptare ne Ballkan prane qeverise se SHBA-se, me ndihmue te dy vendet me investime qofte direkte, qofte me investime nga te tjeret, me perkrahe forcimin e demokracise ne te dy vendet, me krijue fonde per arsimimin e studenteve ketu dhe ne vend dhe ne ate te lindjes, me ndihmue bibliotekat me dhurata librash e botimesh tjera, dhe ajo ma e randesishmja me ruejte dhe me forcue solidaritetin tone ketu, ne bashkesine shqiptaro-amerikane. Se bashku, mund te bajme shume pune.

Janë dy vizita në jetën tuaj që besoj janë momente të jashtëzakonshme. Në Shqipërinë pas rënies së komunizmit dhe në Kosovë pas çlirimit.

Shumëkush ka jetuar me shpresën por jo edhe me besimin se do t’i shohë këto ëndrra të bëra realitet. A mund të na sillni ndonjë detaj nga këto dy vizita?

Vizita e pare ne Shqiperi ka qene nji e papritun e madhe. Me qene se bota ishte e ndame ne dy kampe te medha ushtarake shpresa se gjendja ne Shqiperi do te ndryshonte ishte e vaket. Komunistet kane asgjasue çdo levizje opozitare me nji egersi proverbiale. (Ata kane ushtrue ma shume dhune se nevojitej me vra kundershtarin!). Vizita ka qene shume emocionale sepse ishe largue 33 vjet ma pare Shume te aferm, sidomos nana e mjere 85 vjeçare qe kishte vuejte te gjithe jeten, kishte vdeke. Vizita ne varreza me ka preke shume: nji rresht varresh per te dashunit e mi qe nuk i gjeta te gjalle. Varri i babes kishte humbe nen dyshemen e nji magazine. Megjithate, u prita mire, e u çmalla shume dhe premtova te kthehem perseri.

Me bani pershtypje se asnjeri nuk me njihte nga lagja ku jam rrite. Nji mengjez dola ne rruget e femijnise sime dhe asnjeri me pershendeti miremengjez! Te vegjlit nuk me njihshin, te medhejt kane qene te vegjel kur jam largue. Kjo me dha kuptimin e plote te kohes se gjate larg vendit tim. Perseri, liria qe gjeta atje me frymezoi me shpresen se ai popull po rilindte dhe se nji jete e re ngjallej ne ate vend te shenjte per mue. Tashti jam thellesisht i shgenjyem.

Vizita e dyte: ne Kosove, ka qene edhe ajo shume emocionale, dhe plotesimi i nji andrre te pamundeshme. Vizitova shume varreza kolektive, takova shume persona, si dhe te ndjerin President I. Rugova – me te cilin me ka lidhe nji miqesi e sinqerte- dhe u njoha me ambientin e kesaj toke martire. Perseri, entuziasmi i fillimit ngjalle shpresa te medha. Per fat te keq, jam i shgenjyem. Kujtimet e mia i kam paraqite ne nji vllim:”Kosova 2000:pershtypje udhetimi’ (me Harry Bajraktarin).

Pershtypjen ma te madhe me kane ba varrezat kolektive: edhe femije, dhe te rinj te ekzekutuem nga gangsteret serbe. Krime te pafaleshme; dhimbje te pakontrollueshme! Burime te besueshme pohojne se 174 familje shqiptare kosovare jane djege per se gjalli ne shtepite e tyne nga serbet….

Jam impresionue edhe nga vrulli revolucionar per rindertim. Kudo ndertoheshin shtepite e shkaterrueme….nji jete e re!

Ju keni vazhduar të jeni aktiv me shkrime në median shqiptare duke u përpjekur të kontribuoni në zhvillimet e reja aty. Jo gjithshka ka shkuar si do të kishim dëshiruar, po ka edhe ndryshime shpresëdhënëse. Çfarë do t’u këshillonit shqiptarëve sot në Ballkan?

Para se gjithash, eliminimin e urrejtjes reciproke, Ka shume parti politike, por vetem nji Shqiperi, nji atdhe per te gjithe pa dallim, pa perjashtim., nji atdhe i perbashket. Ajo qe irriton njerezit ashte pa aftesia e ish-komunisteve me pa dhe me gjykue te kaluemen e urrejtun, me e shikue ate me qartesi, krimet e kryeme, frymen e urrejtjes dhe hakmarrjes, mbrapambetjen ekonomike, degjenerimin moral te individit e te shoqenise civile qe po kalon nga nji brezni tek tjetra, e qe nuk duket se do te shuhet.

Une kam shkrue, gjithehere me frymen e paqetimit dhe te mirekuptimit, por pa efekt. Mbas disa viteve konfrontimi, pushteti po kalon “demokratikisht” ne duer te femijve te ish gjerarkeve komuniste, te cilet nuk ndiejne asnji bremje ndergjegjje e pergjegjsi per aktet e prindeve te tyne kriminele.

Jam kunder tendences me denue, ose me pengue nji jete te rregullte te familjeve ish-komuniste. Me denue anetaret e pafajshem te nji familje per fajin e kryetarit te familjes ashte primitive, ashte barbare, mesjetare, ashte e paligjeshme dhe duhet perbuze. E kam provue ne kurriz kete trajtim kunder familjes sime te pafaj. Sepse, ligjerisht ata jane qytetare te lire, dhe gezojne te drejtat qe u garanton Kushtetuta. Por moralisht, keto familje duhet te njohin pergjegjsine e prindeve te tyne dhe te mos i mbrojne ata me fanatizem, sikur asgja nuk ngjau ne Shqiperi per 45 vjet me rradhe. Vetem me gjykata jane denue e ekzekutue ma shume se 6.000 vellazen e motra shqiptare per “veprimtai politike”. Mijera te tjere jane pushkatue pa gjyq dhe kane humbe…! Me dhjetra mijera te tjere jane arrestue, torturue, burgose, internnue. Jane sekuestrue shtepi e pasuni arbitrarisht, dyqane, kursime monetare, dhe jeta e tyne ashte shkaterrue per jete per keta qytetare te pafajshem e per arsye ideologjike… pa numerue vorfenine e skajshme, punen e rande, e shtypjet policore te “armiqve te popullit” qytetare te ndershem dhe patriote.

Babai i juaj ka qenë njeri i fesë dhe ju vetë keni shkruar për harmoninë ndërfetare shqiptare. Por kohët e fundit ka një vështirësi të harmonizmit të lirisë fetare me praktika ekstremiste dhe përjashtuese të fesë në Shqipëri. Flitet për ekstremizëm që vjen nga Lindja islamike, për nacionalizmë grek që vjen nga Patrikana dhe për trajtim preferencial për Vatikanin nga qeveritë. Një pjesë e akuzave nuk kanë bazë, po fakti është që sot kemi në Siri e Irak, shqiptarë të rinj që luftojnë me armë në një luftë që është e huaj për shumicën e bashkëkombasve të tyre. A do të jetë kjo sfida e re kombëtare shqiptare apo edhe ky është një fenomen aksidental e i përkohshëm?

Per harmonine fetare: me pak perjashtime duhet te krenohemi. Nji shembull: ne Shkoder, ne vitet 1921-24, u krijue Organizata “Ora e Maleve” qe luejti nji rol me randesi ne ata vite per ruejtjen e idealeve republikane. Babai im, imam me arsim te nalte, ka qene anetar i ketij grupimi, ne shoqeni te At Gjergj Fishtes, At Ambroz Marlaskaj, Luigj Gurakuqit, Xhemal Bushatit etj, Ne votimet parlamentare te vitit 1923, ky koalicion politik fitoi 7 deputete nga 8 qe kishte Shkodra. (Babai ishte njeni nga ata). Sot, bashkepunimi ne mes te klerit te dy besimeve ashte i kenaqshem.

Nji shembull i dyte: ne veren e vitit 1946, vdiq Argjipeshkvi i Shkodres Imzot Gasper Thaçi. Ne varrimin e tij, qe u transformue ne nji apoteoze, myslimane e katolike u bashkuen me i dhane lamtumiren e fundit. Ka qene nji manifestim madheshtor antikomunist, ku mora pjese edhe une. I pyetun nga te tjeret per pjesemarrje, une pergjegja: “Sot, per nji dite, na te gjithe jemi katolike!” Kjo ka qene atmosfera e solidaritetit ne Shkoder ne vitin 1946.

Frika e ekstremizmit “islamik” (qe gjithçka mund te jete por jo islamik!) ashte ekzagjerue per arsye te destruktivitetit te saj, dhe per arsye te perqafimit nga ajo te “kultit te vdekjes” qe ajo mbjell kudo qe shkon. Ekzekutime dhe akte tjera terroriste, barbare, qe trondisin ndergjegjen e njerezimit. Por, une nuk shikoj nji rrezik serioz ne Shqiperi as ne Kosove. S’ka dyshim qe ka te rinj ne Shqiperi dhe ne Kosove – ashtu si ne çdo vend tjeter te botes qe kane shkue vullnetare. Disa jane kthye thellesisht te shgenjyem. Ky “ekstremizem” ashte nji fenomen i perkoheshem i krijuem nga boshlleku ne shtetet e falimentueme, vorfenia, shtypja politike dhe fetare, sidomos nga fanatizmi i nji pjese te klerit mysliman ne ato vende.

Ju nuk patët kohë të jetonit gjatë me babain dhe emigracioni ju ndau me njerëz të afërt, po këtu në SHBA keni ndërtuar familjen tuaj, këni një vajzë dhe një djalë. Jeta e tyre ka qenë sigurisht shumë më e ndryshme nga e juaja. Si është dinamika në familjen tuaj? Kush është Sami Repishti familjar dhe baba, nëse mund të na tregoni për këtë aspekt të jetës suaj?

Po! Ne SHBA kam ndertue nji jete te re, fatmiresisht te qete dhe nji martese te lumtun me ish Zonjushen Diana Chipi. Kemi nji djal, Daren, mjek, i martuem me tre femij; dhe nji vajze, Ava, juriste, e martueme me dy femijë; pese nipa e mbesa jane gezimi i jetes sone ne keto vite pleqnie. Jeta e tyne ka qene dhe vazhdon me qene e qete, pa trazime, dhe me perspektive. Kryesisht, jetojne pa friken e pushtetit ose te urise. Natyrisht, zakonet shqiptare jane “zbute” por koncepti i shoqenise civile te qytetnueme ashte ma i forte se ne Shqiperi. Femije te lire, qytetare te lire, qytetare te mire.

Une ketu, tashti, ulem ne ‘karriken e gjyshit’, lexoj gazeten, ose za nji qoshe te qete e lexoj nji liber. Ne mbramje shikoj TV dhe lexoi perseri ne qetesine e nates. Libri ka mbete gjithehere miku i im ma i mire.

Do ta mbyllim këtu edhe pse një intervistë e vetme sigurisht nuk mjafton për të mbuluar në detaje kujtimet për një jetë kaq aktive. Plus që unë disa pyetje po i ruaj për intervistën e 100-vjetorit që do të jetë edhe më e rëndësishme se kjo. Po ju keni për fat të mirë, dy libra dhe qindra artikuj (nga ju dhe për ju) që flasin për këtë jetë dhe lexuesit kurreshtarë mund të mësojnë më shumë aty.

A keni ndonjë plan të veçantë për 90-vjetorin?

Jam i kenaqun qe pata mundesine me shkrue per te kaluemen time nen komunizem. Jo vetem qe jam lehtesue shpirtenisht, por kam fole edhe ne emen te atyne qe vdiqen pa tregue odisene e tyne tragjike, tejet te dhimbeshme; ne emen te atyne qe paten frike me fole e me shkrue, dhe ne emnin e atyne qe nuk jane ne gjendje, ose te afte me shkrue. Kam perbuze heshtjen qe vret sepse nuk zbulon ferrin ku mbretnon vdekja e sundon tortura, nuk hjedh drite mbi te keqen e madhe, dhe kalon pa u vue re , si nen rrogoz, krimin e padenuem.

Duhet fole, duhet thirre me za te nalte, duhet shkrue sa ma shume per denoncimin e krimit komunist (dhe te çdo krimi tjeter, sepse krimi ashte krim, pavaresisht nga vjen!) Kemi perjetue tragjedine ma te madhe te popullit shqiptar gjate shekujve te ekzistences tij.

Sa per veten time, premtoj se do te flas, do te shkruej, do te denoncoi krimin kudo qe ai fshihet, dhe pa dallim ngjyre, deri ne zbulimin tij te plote.

Mirupafshim ne 100 vjetorin! Falemnderit!