Ajo ishte vetëm 25 vjeçe kur u dënua me 10 vjet burgim, por me një akuzë shumë të rëndë; armike e pushtetit. Bardha Bici, vajza e bajraktarit Gjon Marka Gjoni, e kishte vulën e vuajtjes të skalitur në origjinën e saj. Pasi vuajti dënimin, bashkë me familjen u internua deri në vitin 1990.
30 gratë e dënuara dhe 18 të rinjtë e pushkatuar nga regjimi
30 gra të dënuara gjejmë në librin e Tomor Alikos “Genocidi mbi elitën intelektuale të kombit shqiptar”, si dhe 18 të rinj të pushkatuar që në vitet e para të çlirimit. Lista e të rinjve është më e gjatë. Janë 138 të rinj, që në kohë të ndryshme vuajtën burgimin se kishin ide jo komuniste.
Akuza
Ajo ishte vetëm 25 vjeçe kur u dënua me 10 vjet burgim, por me një akuzë shumë të rëndë; armike e pushtetit. Bardha Bici, vajza e bajraktarit Gjon Marka Gjoni, e kishte vulën e vuajtjes të skalitur në origjinën e saj. Pasi vuajti dënimin, bashkë me familjen u internua deri në vitin 1990.
➡️ Si armike të pushtetit u dënuan dhe Azize Ferhati, Dylbere Zeneli dhe Makbule Frashëri. ➡️ Për agjitacion e propagandë, një akuzë fare lehtë e përdorshme, u dënuan Shega Këlcyra, Adile Buletini, Ana Daja, Fatime Dega, Tefta Tasi, Zybejte Alizoti, Drita Ahmeti, Fatbardha Qorri, Afërdita Starja, Bice Pistuli, Beatriçe Berati dhe Behije Zdrava, që bënë relativisht nga 4 deri në 10 vjet burg.
Por pushteti nuk kursente as të vegjlit, që s’e kishin mbushur moshën.
➡️ Donika Doko, motra e Bujar Dokos, u arrestua vetëm kur ishte 14 vjeçe, por pas dy vjetësh burg u lirua me kusht për arsye të moshës.
➡️ Në listën e akuzave të grave ishte dhe ajo e tentativës për arratisje, siç u dënuan Qerime Bome dhe Jolanda Karbunara, apo Sanie Doko, e ëma e 14-vjeçares së burgosur që u dënua me akuzën si strehuese e të arratisurve.
Jashtë
Kur e kujtojnë pas kaq kohësh se si kanë jetuar në atë periudhë, mundohen ta heqin nga mendja. Të mbyllura në rrethin e pashmangshëm të kujdesit nga gjithçka e gjithkush, ato shumë halle i bluanin natë e ditë me veten.
Bashkëshortin e kishin në burg për arsyen e mirënjohur tashmë, arsyen pa arsye, agjitacion e propagandë, ndërsa të vetme duhet të përballonin presionet e frontit, spiunllëqet dhe frikën se çdo të ndodhte me fëmijët e tyre.
➡️ Liri Beliu është njëra nga gratë që kanë vuajtur mbi shpinë terrorin komunist. I shoqi, Eqerem Beliu (Mëniku) mbahej si njeriu i urtë i lagjes. Ashtu të dobët, me sytë që flisnin shumë, me zërin e avashtë, por bindës, e kujtojnë edhe sot të gjithë burrin që s’kish bërë kurrë asgjë të keqe në jetën e tij, por që mbarte një vulë nga pas, vulën e të qenurit biri i Mahmut Mënikut, i ekzekutuar me vdekje më 1946, si një nga anëtarët e Bashkimit Demokrat. Këtë fakt komunistët s’mundën ta harronin.
➡️ Eqeremi u dënua me akuzën agjitacion e propagandë. Nëna dhe gruaja e tij kishin dëgjuar për rrahje e tortura nga më të tmerrshmet në burg, madje dhe për helmime brenda qelive, dhe shoqja bashkë me nënën zemërdjegur për të dytën herë, kalonin netët pa gjumë, a thua se mund të largonin nga shtëpia ogurin e zi. Dy djemtë e tij në moshë fare të re, ndjeheshin të kërcënuar çdo ditë. I mjaftonte vetëm një sebep i vogël frontit për të të degdisur në kampe internimi apo edhe për të futur në burg me akuzën standarde. Për vite me radhë deri sa i shoqi doli nga burgu, jeta e Lirisë ishte ferri tokësor. Eqerem Mëniku u shua vitet e para të demokracisë nga një sëmundje që iu instalua në shpirt birucave çnjerëzore të komunizmit.
Kujtime
Në kujtimet e shkruara nga Agim Musta, autor i shumë librave me kujtimet rrëqethëse nga burgjet e tmerrshme të kohës së komunizmit, vjen e përshkruar vuajtja e grave të dënuara. Terrori komunist në Shqipëri nuk kurseu as gratë shqiptare, të cilat u dënuan me internime, burgje dhe deri te dënimet kapitale. Referuar kujtimeve qysh në kohën e luftës, u pushkatua në Ramicë të Vlorës më 1944, Ramize Gjebrea, një nga luftëtaret e para antifashiste, që shquhej për zgjuarsi dhe guxim.
➡️ Mbas vendosjes së diktaturës komuniste u arrestuan shumë gra, që regjimi i Enver Hoxhës i kishte vënë në shënjestër, si Drita Kosturi, e fejuara e Qemal Stafës, Musine Kokalari, Qefsere Begeja, Hava Golemi, Dhora Leka, Marije Medicina e shumë të tjera, që u dënuan me burgime të rënda. Me mijëra gra të tjera vuajtën në kampet shfarosëse të internimit, si në Tepelenë, Levan, Seman, Gradisht, Plug…
➡️ Në shtator të vitit 1951 u pushkatua anëtarja e Institutit të Shkencave të Shqipërisë, Sabahete Kasimati, nga Libohova, e diplomuar në Francë për shkencat biologjike, e akuzuar për hedhjen e bombës në ambasadën sovjetike.
➡️ Më 1956 u pushkatua Liri Gega, ish-anëtare e Komitetit Qendror të Partisë Komuniste Shqiptare gjatë kohës së luftës, megjithëse ishte shtatzënë. Gratë e burgosura mbaheshin në kushte çnjerëzore, nëpër qeli e burgjeve, duke mos përjashtuar as burgun shfarosës të Burrelit. Më 1957 ato u grumbulluan në burgun e artizanatit, në periferi të Tiranës.
Më 1961 për herë te parë u krijua në afërsi të Kuçovës kampi me punë të detyruar për gratë. Në një barakë shumë të keqe dhe mjaft të ngushtë, vendosen 60 gra të dënuara politike. Ato punonin në bujqësi e shpyllëzim. Për thyerjen më të vogël të rregullores ose mosplotësimin e normës së punës, ato lidheshin me hekura dhe torturoheshin nga gardianët.
Më 1970 kampi u shpërngul në katundin Kosovë të Dumresë, 50 km në jugperëndim të Elbasanit. Kampi ishte vendosur në një gropë që i ngjante kraterit të vullkanit, ku në verë temperaturat mbërrinin gjer në 45 gradë C. Përveç grave shqiptare, në këto kampe kishte edhe shumë gra të huaja, të martuara me burra shqiptarë, si italiane, jugosllave, ruse, hungareze, polake, gjermane, franceze, të ngarkuara me dënime të rënda. Në kampin e Kosovës mbi 110 të dënuara detyroheshin të punonin në bujqësi dhe grumbullim gurësh.
MARIE TUÇI
Lindur në 1928 në Mirditë (Orosh). Kryen studimet në shkollën e Motrave Stigmatiane, Shkodër. Ka punuar për vite me radhë në arsim. Arrestohet në ngjarjet e vitit 1949 në Mirditë. Torturohet në hetuesi dhe vdes nga torturat në vitin 1950.
MARTA DODA
Lindur në Austri, 1884, mbesë e princit Preng Bib Doda. Në 1912 krijon në Shkodër “Shoqatën e Gruas Shqiptare”. Arrestohet në vitin 1947 dhe dënohet me 12 vjet burg. Kundërshtare e vendosur e diktaturës. Lirohet në vitin 1954 në agoni të jetës së saj.
HAVA GOLEMI
Lindur në Golem më 1912. Arrestohet në vitin 1946. Akuzohej për komplot për vrasjen e Shefqet Peçit. Dënohet me 20 vjet burgim politik. E torturuan çnjerëzisht, por ajo qëndroi burrëreshë. Lirohet nga burgu në vitin 1957.
SHANISHA DOSTI
Lindur në Gjirokastër më 1922. Me arsim të mesëm. Internohet familjarisht. Arrestohet në vitin 1962 dhe dënohet me 5 vjet burgim për agjitacion e propagandë. Lirohet në vitin 1966, më pas internohet deri në vitin 1990.
RITA KOÇI (KOKA)
Lindur në Tiranë, 1932. Kryen shkollën e mesme shkëlqyeshëm, i mohohet e drejta për shkollën e lartë. Arrestohet në vitin 1951 dhe dënohet me 10 vjet burg për agjitacion e propagandë. Lirohet nga burgu në vitin 1959.
MARIE MEDICINA
Lindur në Korçë më 1925. Kreu studimet në një kolegj mjekësor në Firence, Itali. Arrestohet në vitin 1952 dhe dënohet me vdekjeë për krime kundër shtetit. I falet jeta. Dënohet me 25 vjet burgim, lirohet në vitin 1966.
MESHAN ÇINIU
Lindur në Delvinë, 1925. Gjimnaziste. Arrestohet në vitin 1952 dhe dënohet me 20 vjet burg për tentativë arratisjeje. Lirohet në vitin 1962.
Nr.3006, datë 23.11.1959
MBI AMNISTINE ME RASTIN E 15-VJETORIT TE ÇLIRIMIT TE SHQIPERISE
Me rastin e 15-vjetorit të çlirimit të Atdheut, duke marrë parasysh forcimin e mëtejshëm të rendit shoqëror dhe shtetëror të Republikës Popullore të Shqipërisë dhe me qëllim që t’u lehtësohet vuajtja e dënimit shtetasve që kanë kryer krime si dhe t’u jepet mundësia atyre për të marrë pjesë efektivisht në ndërtimin e socializmit në vendin tonë,
Presidiumi i Kuvendit Popullor, në mbështetje të nenit 58 të Kushtetutës së Republikës Popullore të Shqipërisë, me propozimin e Qeverisë.
VENDOSI:
1) Amnistohen të gjithë personat e dënuar me heqje të lirisë gjer në 5 vjet, ose me punë korrektonjëse, gjobë, humbjen e të drejtave, humbjen e nëpunësisë; ndalimin e ushtrimit të një veprimtarie të caktuar ose të një mjeshtërie, qortim shoqëror si dhe personat e dënuar me kusht.
2) Amnistohen të gjithë personat e dënuar për krime ushtarake.
3) Amnistohen të gjithë personat e dënuar që janë në moshë gjer në 16 vjeç dhe u falet gjysma e dënimit të pavuajtur personave që janë me moshë nga 16 gjer në 18 vjeç.
4) Amnistohen të gjitha gratë e dënuara që janë me moshë 45 vjeç e lart.
5) Amnistohen të gjitha gratë e dënuara, që kanë fëmijë me moshë gjer më 10 vjeç.
6) Amnistohen të gjitha gratë e dënuara që janë shtatzënë.
7) Amnistohen të gjithë të dënuarit burra që janë në moshë 60 vjeç e lart, me përjashtim të personave që kanë kryer krimet e parashikuara nga neni 77 i Kodit Penal.
8) U falet 1/4 e pjesës së dënimit të mbetur pa vajtur të gjithë personave të dënuar me më tepër se 5 vjet heqje lirie.
9) U falet 1/3 e mbetjes së dëmshpërblimit në të holla personave, të cilët në bazë të vendimit të gjykatës i detyrohen shtetit për dëmet e shkaktuara nga krimet e kryera.
10) U kthehet e drejta elektorale të gjithë personave të dënuar me humbjen e kësaj të drejte dhe që më parë e kanë vuajtur ose u është falur dënimi kryesor.
11) Pushohen ndjekjet penale për të gjitha çështjet hetimore dhe për të gjitha çështjet e pashqyrtuara nga gjykatat që kanë të bëjnë me krimet e kryera gjer në datën e shpalljes së këtij dekreti, për të cilat nga ligja parashikohet një dënim gjer në 5 vjet heqje lirie, ose çdo lloj dënimi tjetër më i butë si dhe për çështjet që kanë të bëjnë me pikat 2, 3, 4, 5, 6 dhe 7 të këtij dekreti.
PER PRESIDIUMIN E KUVENDIT POPULLOR
TE REPUBLIKES POPULLORE TE SHQIPERISE
SEKRETARI KRYETARI
Sami Baholli Haxhi Lleshi
shifrat e diktatures
GRate e denuara
1 MARIE TUÇI
2 MARTA DODA
3 HAVA GOLEMI
4 SHANISA DOSTI
5 MESHAN ÇINIU
6 AGIME PIPA
7 RITA KOÇI
8 MARIE MEDICINA
9 DRITA KOSTURI
10 VERA DEMA
11 BARDHA GJON MARKU
12 AZIZE FERHATI
13 SHEGA KËLCYRA
14 ADILE BULETINI
15 QERIME BOME (STARJA)
16 ANA DAJA
17 DYLBERE ZENELI
18 FATIME DEGA
19 JOLANDA KARBUNARA
20 MAKBULE FRASHËRI
21 TEFTA TASI
22 ZYBEJTE ALIZOTI
23 SANIE DOKO
24 DONIKA DOKO
25 DRITA AHMETI
26 FATBARDHA QORRI
27 AFERDITA STARJA
28 BICE PISTULI
29 BEATRICE BERATI
30 BEHIJE ZDRAVA
TE RINJ TE PUSHKATUAR
ISUF LAÇI
Lindur në Gur të Bardh Mat më 1926. Në vitet 1943-1944, anëtar i rinisë së Ballit Kombëtar. Më 3 nëntor ’44 pushkatohet nga partizanët.
TAQO KOÇI
Lindur në Labovë më 1922. Në vitin 1945 arrestohet si antikomunist dhe dënohet nga gjykata me pushkatim.
NAMIK MEMEQEJA
Lindur në Berat, 1922. Arrestohet në vitin 1944 dhe pushkatohet një vit më vonë. Anëtar i qarkorit të Ballit.
RESUL DALLANI
Lindur në Berat, 1923. Anëtar i qarkorit të rinisë së Ballit. Arrestohet dhe pushkatohet më 1944.
MUHAMET PRISHTINA
Djali i patriotit Jahja Prishtina, themelues i komitetit për mbrojtjen kombëtare të Kosovës, u pushkatua.
SAMI BARDHA
Sami Bardha, lindur në Konicë, më 1925. Pjesëtar i organizatës Balli Kombëtar. Më 1950 vjen në Shqipëri me mision, por kapet dhe torturohet dy vjet në hetuesi. Më 1953 e pushkatojnë.
FADIL DIZDARI
Lindur në Kavajë më 1928. Arrestohet dhe pushkatohet më 1951 me akuzën e bombës së ambasadës sovjetike.
RIZ METALIA
Lindur në Dragobi më 1941. Arrestohet më 1960 bashkë me dy vëllezërit dhe dënohet me pushkatim për shkak të arratisjes së babait.
XHELAL KOMPRENCA
Lindur në Tiranë më 1932. Arrestohet dy herë nga 10 vjet dhe më 1978 i dërgon letër Komitetit Qendror, ku quan Enver Hoxhën, diktator. Pushkatohet.
ZALO XHAMAQI
Ish-sekretar i trupit gjykues kur u dënua opozita e parë, dhe më pas u puq me Bashkimin Demokrat. U dënua me pushkatim në 1946.
ISA MENA
Arrestohet në vitin 1947 dhe dënohet me 15 vjet për tentativë arratisjeje. Në vitin 1961 tentoi sërish arratisjen, por mbeti i vrarë.
KASEM ZHUPA
Arratiset më 1945 në Itali. Pak vite më pas vjen me mision në Shqipëri, por kapet nga sigurimi dhe më 1949 dënohet me pushkatim.
VILSON BLLOSHMI
Poet dhe mësues. Arrestohet më 1977 dhe dënohet me pushkatim për poezitë e tij.
GENC LEKA
Poet dhe mësues. Arrestohet më 1977 dhe dënohet me pushkatim për poezitë e cilësuara kundra pushtetit.
AUSCHWITZI SHQIPTAR – MOS TË HARROJMË, QË MOS TË PËRSËRITET
Po bëhen tashmë afro 15 vjet demokraci dhe të vërtetat në vend që të shkojnë drejt sqarimit po ngatërrohen gjithnjë e më shumë. Një ndër të vërtetat më të dukshme, çuditërisht po vonon më shumë se gjithçka tjetër të ndriçohet. S’po meret vesh, a pat gjenocid apo jo në Shqipëri?
Këtë ende s’e kemi sqaruar. Politikanët thonë se ajo po i takoka historianëve. Mirëpo edhe këta te fundit, “krejt pa faj”, po e përcjellin tek gjuhëtarët. Them “krejt pa faj”, sepse duke i hedhur sy një fjalori dinjitoz prej mijëra faqesh të Gjuhës Shqipe, syri të ndalet tek faqja 610, ku lexon: “Gjenocid – është shfarosja e plotë a e pjesëshme e një popullsie ose e grupeve të veçanta kombëtare, që bëhet nga imperialistët për qëllime kriminale.”
Kështu del që, përderisa tek ne nuk kishte imperializëm, s’patëm as gjenocid. Mirëpo, kur i hedh një sy një tjetër fjalori, tashmë vetë ai “imperialist”, pra Garzantit të madh, syri të ndalet në faqen 743, ku lexon “Gjenocid – krimi që synon të shfarosë, me metoda të organizuara, një grup etnik apo fetar.”
Atëherë fillon e mendon disi më ndryshe.
Tashti përfundimi sikur bëhet më i lehtë, duan apo s’duan historianët e gjuhëtarët.
Çfarë ndodhi me Klerin Katolik Shqiptar?
Ja një tabelë fare e shkurtër:
Nga të gjithë ata që diktatura gjeti gjallë e në këmbë, rezulton se:
1-Janë pushkatuar 32 klerikë (14%)
2-Janë mbytur ndër tortura 25 klerikë (10%)
3-Janë Burgosur dhe internuar 122 klerikë (53%)
4-Janë detyruar të arratisen ose s’janë lejuar të kthehen në atdhe 23 klerikë (14%)
5-Janë perjashtuar nga shërbimi 13 klerikë (4%)
6-Kanë vdekur në ankth e dhimbje pjesa e mbetur 16 klerikë ( 5%)
Pra të gjithë, u asgjësuan 100%
Ndoshta s’kemi prapë gjenocid. Le ta studiojnë në të ardhmen historianët, pasi ta kenë korrigjuar fjalorin gjuhëtarët.
Ndoshta është kjo tjetra. “Nuk ka të verbër me të madh se ai që nuk do të shohë.”
E pse jo, ndoshta edhe mllefi vazhdon sërish. Madje edhe johistorianët apo jogjuhëtarët, kërcenohen se po merren me zhvarrosjen e eshtrave të të vdekurve, po ngjallin kujtimet e të vrarëve apo po baltosin dëshmorët e luftës, duke kujtuar pasluftën.
I vranë fizikisht, i baltosen moralisht, por duan t’i vrasin sërish për të dytën herë, edhe me harresën e tyre. E meqë tjerët po i harrojnë për gjithmonë, e gjatë gjithë vitit, le t’i kujtojmë ne, vetem në një ditë, në këtë që po quhet
“Dita e Kujtesës”
Çfarë ndodhi gjatë asaj diktature tëe tmerrshme 50 vjeçare?
Skenarët ishin mjaft tronditese. U zbuluan Organizata terroriste. U gjetën armë në Kisha dhe altare.U zbuluan vrasje të organizuara të aktivistëve komunistë nëpër Qela e Famulli. Çfarë nuk u gjet e nuk u zbulua. E rëndësishme është se u pushkatuan të gjithë, si ata që iu gjetën, ashtu edhe ata që i futën ato armë në Kisha e altarë; si ata që i organizuan, ashtu edhe ata që i zbuluan ato Organizata terroriste; si ata që i kryen ashtu edhe ata që i zbuluan ata “vrasje të shëmtuara” afër Qelave e Famullive.
Prandaj, s’është për t’u çuditur nëse historianët e ardhshëm do të gjejnë bashkë ata që kujtojmë e nderojmë sot, me ata që e sollën këtë ditë kujtimi.
Sa për t’ua kujtuar atyre, po përmend se, së bashku me Faustin, Dajanin e Shllakun, Gjinin, Prendushin e Harapin, Shantojën, Zadejën e Gazullin e dhjetëra e qindra tjerë do të gjejnë edhe Koci Xoxen, Mehmet Shehun e Kadri Hazbiun, Feqor Shehun, Pjerin Kçirën e Xhemal Selimin, Toger Babën, Zoi Themelin, e dhjetëra e qindra të tjerë Do të gjejnë edhe dëshmitarët që kishin punuar e luftuar aq shumë për atë çlirim vetëvrasës të Shqipërisë si, Riza Dani, Kolë Prela, Gjergj Kokoshi, D. Luigj. Pici e sa të tjerë që nuk mund ta mohonin të vërtetën dhe i dolën zot ashtu siç do të gjejë edhe ata që shpifën”. E natyrisht edhe ata, avokatët, që mjerisht deshën të mbrojnë pafajësinë e tyre, si Arshi Pipa, Paulin Pali e sa e sa të tjerë. E, do të gjejnë deri edhe sekretarët, që ashtu pafajësisht i shkruanin ato shpifje të ndyra që i çonin njerëzisht tek plutoni i pushkatimit, si Zalo Xhomaqi e shumë e shumë të tjerë, të gjithë të pushkatuar nga sistemi i tyre si armiq…
Çfare ndodhi me veprën dhe jetën e tyre?
Seminare, shkolla, teatro, shtypshkronja e biblioteka, pra gjithçka ishte krijuar e trashëguar prej qindra vitesh, u asgjësua në pak kohë. Elita më e shquar e katolicizmit shqiptar u shfaros. Bilanci është rrënqethës: Nga 4 ipeshkvinjtë ekzistues 3 u mbytën në torturat çnjerëzore, i katërti vdiq nën ankthin e izolimit, të hetimeve dhe të pushkatimeve. 7 shkrimtarët më të mëdhenj të katolicizmit shqiptar u zhdukën mizorisht njëri pas tjetrit: Atë Vinçenc Prendushi, Dom Ndre Zadeja, Atë Benardin Palaj, Dom Nikollë Gazulli, Atë Anton Harapi, Dom Lazër Shantoja e Atë Gjon Shllaku. Të shtatë u torturuan siç nuk mund të përshkruhet. E ky ishte vetëm fillimi.
Sapo kishte nisur ajo tragjedi e masakër, që siç do të shprehej zoti Sami Repishti: “Për katolikët shqiptarë nuk merr kuptimin e vërtetë e të plotë nëse nuk pohohet publikisht nga të gjithë e me bindje se nga 94 famullitarë të rregullt e 93 ndihmës – gjatë viteve 1944-49 u vranë, u torturuan e u burgosën 7 ipeshkvinj, 60 famullitarë, 30 etër françeskanë, 13 etër jezuitë, 10 seminaristë etj”. e më tej: “Tortura nuk ka kuptimin e plotë në qoftë se nuk kujtohen fjalët që tha në burg Pandi Kristo: “Ato Lleshrat e Prengrat i kemi vrarë faj e pafaj vetëm sepse kanë qenë katolikë. Ata po, kanë të drejtë të ankohen”.
E, natyrisht, jo pa ndëshkimin e vet, mbetën edhe Klerikët e nderuar të besimeve tjera. Visarion Xhuvani e Irene Banushi, udhëheqësit simbol të besimit ortodoks thanë kaq shumë me jetën e vdekjen e tyre.
Kapitull të rëndë e të pafund kanë edhe myslimanët bektashinj. Jo pa ndëshkim mbetën edhe mjaft sunitë. Hafiz Ali Tare, Hafiz Dërguti e sa të tjerë lidhën miqësi të përjetshme ndërfetare, pikërisht në ditët e vështira të tmerrit komunist.
Vetëm disa therime nga ajzbergu shqiptar!
Meqë jemi në këtë “Ditë Kujtese” le të kujtojmë vetëm disa therime nga ajzbergu i madh i vuajtjes shqiptare, vetëm disa :
Imz. Nikollë Dedën, e torturuan kaq tepër sa, kur e kthejnë nga torturat, shoku i qelisë nuk e njeh. Atëherë ai në gjithë atë siklet, me ironi i thotë: “Nuk po me njeh? E pra, mos harro se dikur kam pasë qenë Dom Nikollë Deda”. Me plagë në gjithë trupin, nuk mund të qëndronte në këmbë, por e lidhën për hatlla, deri ditën e pushkatimit. Atë Mati Prendushit, kur kërkoi pak ujë, i tharë etje, kushedi sa ditë pa pirë, i mbyllur në nevojtoren e sigurimit, i japin të pijë urinën që ai sapo kishte bërë në një gotë. Po këtë gjë, e kishin bërë edhe me Imzot Gjinin. Atë Frano Kiri, përfiton prej një polici “të mirë”, dhe ulet e njomë buzët me ujin e mbetur ndër pllakat e nevojtores. E lidhin me një të vdekur fytyrë për fytyrë. E zgjidhën pas tri ditësh, kur filloi të dekompozohet kufoma. Atë Çiprian Nikës, mbas dy ditësh pa gjumë i thyejnë këmbën, të cilën nuk e ndien fare, deri sa i vjen në ndihmë dhe e kthen në jetë Dr. Frederik Shiroka. Imzot Frano Gjini, lihet disa ditë i lidhur për ullinjtë e oborrit dhe vetëm kur varet për vdekje, e hedhin në një nevojtore ku ujërat e zeza kishin dalë sipër gadi 10-15 cm. Aty e lanë me ditë të tëra. Dom Mark Hasit, Nesti Kopali i mbërthen gjuhën për tavolinë me thikë tejpërtej, duke i bërtitur pse nuk flet. Dom Anton Muzaj, lihet ndër ujërat e zeza deri në bel dhe vetëm pasi fillon të nxjerrë copat e gjakut prej goje, nxirret prej torturës. E linin me orë të tëra në këmbë, gjersa i binte të fikët. Pastaj e lagnin me ujë. Dhe prapë tortura. Vdiq i martirizuar në moshën 29 -vjeçare. Dom Mikel Beltojen, pas torturave më të egra, para se ta pushkatonin, e tërheqin zvarrë gjymtyrësh deri sa e shqyen dhe ashtu zharg e pushkatuan gjysëm vdekur. Dom Lazër Shantojes, iu kalbën të dy këmbët nga shufurat e hekurit të skuqur. Ashtu cung e nxorën përpara nënës së vet, e cila me lot në sy i tha xhelatit: Ju lutem, ma pushkatoni, mos e leni në atë siklet . Vëlla Gjon Pantalia pëson një ferr të vërtetë mundimesh. Vdes në spital, pasi i kishte të thyera të dyja këmbët. Dom Pjetër Çuni e Dom Aleksandër Sirdani hidhen në gropën e zezë të %C së Koplikut, gjersa i mbysin ashtu gjysëm së gjalli duke i shtyrë me cfurk”. “Më kanë bërë masakra me kënaqë shpirtin e tyre pa asnjë arsye” do t’i thoshte Imzot Prof. Jul Bonati mbesës se vet, njëherë në takim.Vdiq pasi e çmendën. Kurse Papa Pandin prift katolik në Korçë, ndërsa shkonte në fshatin e tij, e mbytën në një pyll. Iu gjet koka e prerë dhe e vënë mbi trupin e vdekur. Papa Josif Papamihalin – prift i ritit bizantin në Elbasan, e mbytën në baltë për së gjalli në kampin e shfarosjes në Maliq.
Për Imzot Ernest Çoba ipeshkëv, ndihmës-radiologu i spitalit kujton: “Më thirrën një mesnatë të vonë për t’i bërë radiografinë një të burgosuri. Emrin nuk ma thanë. Kur hyra në sallë pashë dy oficerë sigurimi që më pritnin. Në fund të dhomës dallova një thes. Ata morën thesin dhe, pasi e afruan pranë aparatit Rontgen, e hapën. Nxorën një njeri të shfytyruar, sa një fëmijë. E shikova me vëmendje i tmerruar, mezi e dallova. Ishte Dom Ernestoja”. Atë Gjon Karmën, fusin dhe e gozhdojnë në një arkivol dhe e lënë ashtu sa kohë. Mirrte frymë nga një vrimë e hapur, gjë të cilën ai nuk e dinte. Vetë i mjeri mendonte se po e varrosnin ashtu për së gjalli. Dom Ndre Krroqin e fusnin në një thes dhe e rrahin kaq egërsisht, sa ia thyen kockat. Nuk dalloja se kush më rrihte, – thotë Dom Ndreu. Më binte kush të mundte, pa dhimbë. Jetoi i paralizuar, vdiq me një këmbë të prerë.” Dom Zef Bici pushkatohet, ndonëse vuante nga sëmundja e kancerit dhe nuk kishte vetem pak vite jetë. Ishte 47 vjeç. Atë Serafin Kodës i fusin gishtat në fyt dhe i nxjerrin gurmazin në Lezhë. Vdes në një torturë . Ishte 54 vjeç. Atë Bernardin Palajn, një ndër folkloristët e mitologët më të mëdhenj shqiptarë, pasi e torturuan marrëzisht, e lidhën me tel të ndryshkur në të dyja duart. Nuk ia zgjidhën për muaj gjersa iu shkërmish mishi dhe iu helmatis gjaku, duke kaluar në sëmundjen e tetanozit (sharrës). Vdiq rreth 50 vjeç. Dom Mark Gjani, pas sa torturave, e varën në shtyllë dhe ashtu e lanë për ditë e ditë, duke e rrahur sa mundnin. Pasi dha shpirt, trupin ia hodhën në përrua, për ta ngrënë qentë e fshatit Shpal – Mirditë. Ishte 36 vjeç. Dom Lazer Jubanit ndërsa punonte në fermë, i dhanë të hajë një domate dhe e helmatisën. E dërguan në spital duke e lënë pa asnjë ndihmë mjekësore. l hoqën edhe serumin. Vdiq mes dhimbjeve të tmerrshme.
“Atë Florian Berishën e mbajtën me muaj e muaj në qeli duke provuar mbi të tortura nga më çnjerëzoret. Edhe unë që kam ndenjur 20 vjet në burg nuk kam hequr sa i shkreti padër Berisha. E bënë gjysmë të çmendur” – do të thoshte Padër Gjergj Vata. Kurse Dom Simon Jubani kujton: “Një herë e rrahën aq fort, sa ia thyen të gjithë dhëmbët. Dhe ai, me atë humorin e hollë që e karakterizonte, ashtu i mbuluar me gjak në fytyrë, i tha kriminelit hetues: “E kam ditur se je xhelat, por se qenke dhe dentist, nuk ma ka marrë mendja”. Motër Marie Tucit gjysmën e trupit ia shtinë në një thes, ku kishte brenda edhe dy mace. E rrahën egërsisht, macet u tërbuan dhe e shqyenme thonj. Kështu gjersa dha shpirt. Ishte rreth të 20-tave. Atë Zef Pellumbi do të kujtonte: “Kam kryer 14 vjet burg e 23 vjet internim, gjithsejt 37 vjet. Nga lodhja e mungesa e ushqimit, kanë vdekur mjaft klerikë. Njëri vdiq në krahët e mi, nësa po bisedonim. Një tjetër dha shpirt kur po flinte afër meje. Në mëngjes e gjetëm të vdekur”. Ndërsa Imz. Zef Simoni, ipeshkëv kujton:“ Të burgosurit i nënshtroheshin korrentit elektrik. Goja e tyre mbushej me kripe ose gëlltitnin ilaçe të dëmshme për sistemin nervor. Klerikët i varën, ia prenë kryet, u mbytën ndër këneta.
Torturat komuniste ishin të ngjajëshme me metodat e persekutorëve nazistë!
Të ngjashme me torturat komuniste ishin vetëm metodat e persekutorëve nazistë. Në Dachau hitlerianët internuan 2794 klerikë e besimtarë të 37 kombësive. Në Auschwitz burgosën 416 klerikë. Gjatë luftës së dytë botërore, në Poloni ishin rreth 6400 klerikë viktimë e represioneve, mes të cilëve edhe P. Maksimilian Kolbe, sot në rrugën e shenjtërimit.
E nisur në rrugën e kanonizimit janë tashmë edhe vetë klerikët martirë shqiptarë.
“Më arrestuan në kishën e Barbullushit, ndërsa po kremtoja meshën, kujton Dom Ernest Troshani. U akuzova për agjitacion e propagandë kundër partisë e pushtetit. Jam gjykuar në Shkodër e dënuar me 18 vjet burg. Kalova shumë vite në burgun e tmerrshëm të Spaçit. Në galeri shpesh ndodhnin shembje. I gjithë kampi ishte i rrethuar me tela. Ishte vetëvrasje po të tentoje të ikje. Shumë njerëz humbën jetën nga lodhja dhe uria.
Ndërsa Myzafer Pipës ndër muskujt e krahëve i fusin hekurat e skuqur, e vrasin “gjoja në tentativë arratisje”, ndërsa vetë Koci Xoxe deklaron: “kam dhënë unë urdhër të vritet pa gjyq Myzafer Pipa”. Deputetin Kol Prela e tresin ashtu të vdekur me karrocë plehit. Simon Darragjatin e Kolec Dedën i hedhin nga dritaret e hetuesisë.
Dhe nëse është ndonjë që nuk i beson, apo i konsideron si të ekzagjeruara gjithë këto thënie e dëshmi nga vetë ata që i pësuan apo dëshmitarët tyre, mjafton të shfletojnë faqet 220-250 të librit “Dosja e Diktaturës” dhe do të shohë se të gjitha këto i vërtetojnë, me dëshmitë e tyre, vetë kriminelët që i zbatuan në gjyqin e Koci Xoxes.
Është bërë pra mbi elitën shqiptare ajo çka rusët patën bërë mbi elitën polake në Katyn, ku i shfarosën krejt intelektualët. Padyshim, vetëm fanatizmi dhe urrejtja mund të grumbullonin një mllef të tillë që do të shfrente kaq mizorisht mbi klerin e pafajshëm shqiptar.
Bilanci?
Mos të harrojmë! Ishin rreth 200 klerikë që kishin kryer 500 vjet studime në 25 universitete të Evropës e do të bënin mjerisht tani, në Shqipërinë e tyre edhe mbi 900 vite të tjera, gati dhjetë shekuj burg. Mos të harrojmë! Vetëm ata, të pushkatuarit, bënë rreth 300 muaj, rreth 25 vjet tortura e hetusi. Afro 70 muaj, 6 vjet hetuesi e tmerr, bënë ata tjerët, të mbyturit ndër tortura. Mos të harrojmë! U shfarosën të gjithë. “Nuk duhet ta kujtojmë të kaluarën”, porosit shkrimtari i njohur rus Solzhenjicin. “Atij që e kujton atë ju qorroftë njëri sy, por atij që e harron atë, ju qorrofshin të dy. Me urimin “Këtej e tutje, qofsh përherë me dy sy, populli im!”
I kujtoj atyre që e sollën këtë fatkeqësi dhe të tjerëve, bijve të tyre, që duan t’i vrasin së dyti me harresën se, ne që sërish po na kërcënoni se po merremi me zhvarrimin e eshtrave,“Nuk qajmë pse i humbëm, por krenohemi qe i kemi.”
Bilden kan vara copyrightskyddad. Läs mer (engelska).
43 punonjësit e administratës dhe 34 pronarët e pushkatuar e dënuar
Pjesa më e madhe e tyre, të arsimuar jashtë u dënuan me akuzën si antikomunistë. Po kaq tragjik është edhe situata në listat e pronarëve dhe tregtarëve. Mes tyre janë 8 të pushkatuar, 7 të vdekur në burg dhe 19 të dënuar. Akuzat më të zakonshme mes tregtarëve janë agjitacion e propagandë dhe pjesëtarë në incidentin e ndodhur në ambasadën sovjetike.
Viti i I
Sipas qarkores së datës 20.12.1944 konsideroheshin kriminelë lufte; Inspiratorët, organizatorët, ata që kanë dhënë urdhra si dhe ndihmesat dhe ekzekutorët… pronarët ose drejtuesit e sipërmarrjeve në Shqipëri dhe në vendet e okupatorit, kryetarët dhe anëtarët e regjencës, kryetarët dhe anëtarët e Qeverive, të dhomës koperative dhe të asamblesë kuislinge të Tiranës, organizatorët dhe inspiratorët e organizatave tradhtare mercenare, ushtria, milicia fashiste, Balli Kombëtar, Komanda e rinisë, Xhandarmëria, Legaliteti, Divizioni SS. Skanderbeg, ata që janë bërë vegla të propagandës armike si agjitatorët, propagandistët dhe publicistët… Nisur nga reformat e para të komunizmit në Shqipëri, grupi i nacionalistëve filloi të kundërshtojë hapur atë çka po ndodhte. Tabloja e qartë që u paraqitej ishte centralizim i pushtetit në duart e komunistëve. Të parët që u vunë në veprim për të ndaluar këto reforma me mënyra demokratike, ishin grupi i deputetëve. Më pas ata hynë në histori, sepse u ekzekutuan si kundërshtarë të diktaturës. Paralel me ta vepronte dhe grupi i rezistencës me Sami Qeribashin, Musine Kokalarin, Qenan Dibrën, Profi Çokën… dhe të gjitha këto u shkrinë dhe u bashkuan në lidhjen Bashkimi Demokrat. Ata kërkuan shtyrjen e afatit të zgjedhjeve dhe pranimin e vëzhguesve të huaj. Por lëvizja e tyre shpejt u bë pre e asgjësimit. Në librin e Tomorr Alikos, “Genocidi mbi elitën intelektuale të kombit shqiptar”, gjejmë në listën e dënimeve të administratës disa deputetë të parlamenteve shqiptare ndër vite. Deputetët e 1945, Riza Dani, Hysen Shehu dhe Kol Kuqali u pushkatuan në vitin 1947 si kundërshtarë të regjimit. Vendimi erdhi pas përplasjeve që kishin në seancat parlamentare me drejtuesit më të lartë komunistë. Pas saj do të vinte vendimi i Byrosë Politike i datës 14 maj 1947, i firmosur nga Enver Hoxha, Nako Spiru, Hysni Kapo dhe Shefqet Peçi, ku urdhërohej arrestimi i 10 deputetëve, që me vendimin e datës 30 gusht 1947 dënohen me vdekje dhe ekzekutohen. Veç tyre janë dhe deputetët korçarë të legjislacionit të vitit 1921 dhe 1924, Kristo Krika dhe Kol Rrodhe, të cilët vdiqën në burg. Kristo Krika shkon në SHBA për themelimin e kishës autoqefale shqiptare. Më 1921 ai zgjidhet deputet i Korçës, ndërsa tre vjet më vonë konsull i Shqipërisë në Boston dhe Neë York. Deri më 1944 ai ishte prefekt i Korçës. Pasi kreu 10 vjet nga dënimi prej 20 vjetësh, ai vdiq në burgun e Burrelit. Kol Rrodhe, nga ana tjetër është deputeti i parë i Korçës në parlamentin e vitit 1924, por si pjesëmarrës në grupimin Bashkimi Demokrat, ai arrestohet dhe dënohet me 30 vjet burg. 1 vit pas dënimit, vdes në birucë. Shumica e të dënuarve të administratës, kishin shërbyer për vite me radhë në shtet dhe kishin mbaruar studimet jashtë për administrim. Edhe ish-kryetari i bashkisë së Tiranës, Abedin Nepravishta, është një ndër punonjësit e administratës të dënuar. Ai u dënua me 20 vjet burg dhe pas lirimit u internua familjarisht.
Pronarë
Me vendim të frontit të gjithë ata që dënoheshin për krime politike iu sekuestrohej pasuria. Këtë fat patën të gjithë tregtarët dhe pronarët, të cilët ishin kundërshtarë të regjimit. Megjithatë kishte dhe raste si Ali Panariti që u pushkatua pa gjyq. Shumica e tregtarëve u përfshinë në skenarin e madh të bombës në ambasadën sovjetike. Kështu, Reiz Selfo, Jonuz Kaceli, Haki Kodra, Thoma Katundi, Lluka Rankoviç u pushkatuan në vitin 1951 për atentatin që s’e bënë kurrë. Pjesa tjetër dënohet me akuzën armik i popullit dhe agjitacion propagandë. Ashtu sikurse ishte vendimi, shumë nga pronarët vuajtën edhe për moskallëzimin e pasurisë. Jonuz Shijaku, i cili u kap në Selanik bashkë me të vëllanë, u torturua në mënyrë çnjerëzore deri sa dorëzoi 57.000 napolona floriri. Irakli Qirjakos pas dënimit si kundërshtar i regjimit iu konfiskua pasuria prej 20.000 napolona floriri dhe 7 dyqane me mallra të ndryshme. Në mes të pronarëve është përfshirë dhe Mahmut Mëniku, i cili u angazhua në frontin e opozitës së parë Bashkimi Demokrat. Ai u dënua me vdekje, por familja e tij vuajti gjatë gjithë regjimit. Djalin, Eqeremin, ia burgosën për agjitacion e propagandë, ndërsa fëmijët e tyre shiheshin si të deklasuar dhe s’mundën të bënin përpara. Metodat e internimit ishin pjesë e shfrytëzimit dhe e riedukimit të të deklasuarve me frymën e pushtetit popullor. Internimi është krijuar në bazë të dekret ligjës të vitit 1949 dhe është ndryshuar më vonë me dekretin e vitit 1954. Në nenin 22 të Kodit Penal të vitit 1953 përcaktohet kështu masa e dëbimit; “Dëbimi është largimi i të dënuarit nga vendbanimi për një kohë të gjatë nga gjashtë muaj deri në pesë vjet, me ndalim ose jo të qëndrojë në një ose disa vende të caktuara. Kur dënimi jepet si dënim plotësues bashkë me dënimin me heqje lirie, koha llogaritet nga dita e vuajtjes së heqjes së lirisë. E gjithë jeta e këtyre njerëzve ka qenë e dhimbshme, luftë për mbijetesë, frikë se mos ndonjë e keqe më e madhe mund t’i ndodhte.
ALI PANARITI
Lindur në Korçë 1903. Mbaron shkollën tregtare në Romë. Më 10 nëntor 1944, u pushkatua prej skuadrave partizane.
REXHEP PICARI
Lindur në Vorë, Tiranë më 1907. Arrestohet në vitin 1945 dhe dënohet me vdekje pushkatim si “Armik i Pushtetit”.
LLUKA RANKOVIÇ
Lindur në Mal të Zi, 1900. Antikomunist, ardhur në Shqipëri gjatë Luftës së Dytë Botërore. Krijon një agjenci udhëtaresh SATA. Pushkatohet në vitin 1951.
RAMADAN ZDRAVA
Lindur në Elbasan, 1911. Studimet e larta i kreu në Itali. Në 1939 formon shoqërinë “Zdrava & Deliallisi”. Arrestohet në 1946 si “armik i pushtetit”. Lirohet mbas 7 vjet burg. Arrestohet përsëri në 1979 dhe vdes si pasojë e torturave në hetuesi.
ADEM XHEPA
Lindur në Tiranë më 1885. Arrestohet në vitin 1946 si përkrahës i grupit të deputetëve. Lirohet në 1950. Arrestohet përsëri në 1952 për çështje ari. Torturohet në hetuesi derisa për t’i shpëtuar torturave hidhet nga dritarja ku gjen vdekjen.
TEMO SHEHU
Lindur më 1892, Sevaster, Vlorë. Arrestohet në vitin 1944 dhe dënohet me 20 vjet burg.
HAJRI NEVIRI
Lindur në Libohovë më 1883. Mbaron Akademinë Ushtarake të policisë në Stamboll. Arrestohet në vitin 1947 për veprimtari antikomuniste dhe dënohet me 10 vjet burg.
PROF ÇOKA
Lindur në Tiranë, në 1908, tregtar. Kryen të mesmen ekonomike në Rumani. Gjykata e dënon me pushkatim, por i kthehet në 30 vjet burg.
VASIL PAPA
Lindur në Himarë (Dhërmi) më 1879. Arrestohet në vitin 1946 dhe dënohet me 15 vjet.
MEDI QYTEZA
Lindur në Korçë më 1914. Arrestohet në vitin 1950 dhe dënohet 20 vjet burg. Vdes në burg nga torturat e herëpashershme në vitin 1956.
MANOL KUME
Lindur në Gjirokastër në 1918. Mbaroi shkollën tregtare. Tregtar grosist. Arrestohet në 1945 dhe dënohet me 20 vjet burg si armik.
JONUZ SHIJAKU
Lindur në Dibër 1895. Arrestohet në vitin 1945 në Selanik bashkë me vëllanë e tij. Dënohet me 30 vjet burg si armik i popullit.
IRAKLI QIRJAKO
Lindur në Topovë, Zagori në 1889. Arrestohet në vitin 1945 dhe dënohet me 15 vjet burg si kundërshtar i regjimit.
FAIK MËRLIKA
Lindur në Krujë në vitin 1917. Arrestohet në vitin 1945 dhe dënohet me 15 vjet burg.
IMER SHEHU
Lindur në Dibër më 1913. Arrestohet në vitin 1947 dhe dënohet me 10 vjet burg. Është marrë me tregti. I sekuestrojnë të gjithë mallin dhe e burgosin si kundërshtar i regjimit. Lirohet nga burgu në vitin 1955.
RUSTEM SHARRA
Lindur në Kavajë në 1909. Pronar fabrike. Arrestohet në vitin 1947 dhe dënohet me 20 vjet burg. Pjesëmarrës në grupin e deputetëve Opozita e Dytë, të vitit 1947. Lirohet nga burgu në 1964.
NEXHMI SHIJAKU
Lindur në Dibër, 1898. Arrestohet në Selanik së bashku me vëllanë. Dënohet me 15 vjet burg.
RAM MARKU
Lindur në Shijak, 1907. Pronar. Arrestohet në vitin 1946 dhe dënohet me burgim të përjetshëm.
SHABAN QOSJA
Lindur në Tiranë në 1892. Kreu shkollën tregtare në Itali. Arrestohet në vitin 1947 dhe dënohet me 7 vjet burg. I sekuestruan pronat dhe gjithë mallrat tregtare. Lirohet në vitin 1951.
NIMAN BIBERAJ
Lindur në Shoshan, Tropojë, në 1918. Arrestohet në vitin 1946 dhe dënohet me 10 vjet burg për veprimtari antikomuniste. Dallohej për trimëri dhe burrëri. Lirohet në 1956 dhe mandej arratiset jashtë shtetit.
MALIQ REKA
Lindur në Dibër më vitin 1910. Tregtar (pastiçier), arrestohet në vitin 1946 dhe dënohet me 8 vjet burg për agjitacion e propagandë. Lirohet në 1955.
MYFTAR KUPI
Lindur në Krujë, 1920. Pinjoll i familjes Kupi me reputacion në Krujë. Arrestohet në vitin 1945 dhe dënohet me 15 vjet burg si armik i popullit. Fisi Kupi persekutohet nga regjimi komunist që gjatë luftës. Lirohet në vitin 1958.
BAJRAM XHINDOLLI
Lindur në Lushnjë, 1920. Pronar. Arrestohet në vitin 1950 dhe dënohet me 12 vjet burg për agjitacion e propagandë. I sekuestrojnë shtëpinë dhe pronat. Lirohet në vitin 1962.
ISMAIL SHEHU
Lindur në Tepelenë, 1920. Kryen Medresenë e Tiranës. Familjarisht besimtari të Tarikatit Helveti. I ati, Sheh Beqir Toçi, pjesëmarrës në luftën e Vlorës kundër italianëve. Arrestohet në 1948 dhe dënohet me 10 vjet burg për agjitacion e propagandë. Lirohet në 1953.
SHABAN PLAKA
Lindur në Elbasan, 1918. Ka qenë pronar i disa pronave. Pjesëmarrës aktiv në organizatën “Balli Kombëtar”. Arrestohet në vitin 1944 dhe dënohet me pushkatim. I falet jeta dhe i kthehet dënimi në 25 vjet burg. Lirohet në 1955. Arrestohet përsëri në 1966 dhe dënohet me 10 vjet burg. Lirohet në 1975.
FUAT HALIMI
Lindur në Gjirokastër në 1895. Arrestohet në vitin 1946 dhe dënohet me 8 vjet, sepse kundërshtoi reformat e shtetit. Lirohet në vitin 1951.
HYSEN MALI
Lindur në Krujë më 1885. Arrestohet në 1947 dhe dënohet 20 vjet burg për veprimtari antikomuniste. Lirohet nga burgu në 1951 si i sëmurë i pashërueshëm.
NEXHIP ZDRAVA
Lindur në Dëshiraj, Elbasan, në vitin 1909. Vëllai i Ramadan Zdravës. Arrestohet në vitin 1945 dhe dënohet me 15 vjet burg si pjesëmarrës në organizatën “Balli Kombëtar”. Lirohet në 1955.
MUHARREM NEVIRI
Lindur në Libohovë, 1860. Është marrë me tregti. Arrestohet në vitin 1947 dhe dënohet me 5 vjet burg për agjitacion e propagandë. Lirohet në vitin 1949. Arrestohet përsëri në vitin 1951 dhe lirohet në vitin 1953.
Punonjes te administrates
TË PUSHKATUAR
1. ISMAIL PETRELA
2. JORGJI MEMA
3. JAKUP DELIALLISI
4. KAPLLAN DELIALLISI
5. QAZIM PEZA
6. IRFAN MAJUNI
7. HAKI PENGELI
8. TELAT DRINI
9. ABDULLA KUSI
10. RIZA DANI
11. HIVZI GOLE
12. HYSEN SHEHU
13. XHELADIN KUQI
14. MEDI KUQI
15. KOL KUQALI
16. ZALO FAMA
VDEKUR NE BURG
1. MUHARREM BEJLERLI
2. KRISTO KIRKA
3. KOL RODHE
4. M XHIXHA
5. XHILE LLAHA
6. ALI MALIQI
TË BURGOSUR
1. ABEDIN NEPRAVISHTA
2. LUTFI SHEHU
3. SHEFKI TËRSHANA
4. HAKI BUSHATI
5. ALI FORTUZI
6. SHEFKI MINAROLLI
7. ANTON DUKAGJINI
8. ZENEL PRODANI
9. IBRAHIM HASNAJ
10. ALI MENA
11. RAMAZAN TABAKU
12. ISMET KRYEZIU
13. PETRIT SHAHINI
14. QAZIM MERLIKA
15. RAMAZAN JARANI
16. REFAT TARTARI
17. HYSEN MECE
18. XHELAL NDREU
19. ISLAM NDREU
20. HYSEN MERLIKA
21. HASAN SAKOLLARI
PRONARE
TË PUSHKATUAR
1. ALI PANARITI
2. REIZ SELFO
3. JONUZ KACELI
4. HAKI KODRA
5. MAHMUT MENIKU
6. THOMA KATUNDI
7. REXHEP PICARI
8. LLUKA RANKOVIÇ
VDEKUR NE BURG
1. RAMADAN ZDRAVA
2. ADEM XHEPA
3. TEMO SHEHU
4. HAJRI NEVIRI
5. PROF ÇOKA (V.Internim)
6. VASIL PAPA
7. MEDI QYTEZA
TË BURGOSUR
1. MANOL KUME
2. JONUZ SHIJAKU
3. IRAKLI QIRIAKO
4. FAIK MERLIKA
5. IMER SHEHU
6. RUSTEM SHARRA
7. NEXHMI SHIJAKU
8. RAM MARKU
9. SHABAN QOSJA
10. NIMAN BIBERAJ
11. MALIQ REKA
12. MYFTAR KUPI
13. BAJRAM XHINDOLLI
14.ISMAIL SHEHU
15. SHABAN PLAKA
16. FUAT HALIMI
17. HYSEN MALI
18. NEXHIP ZDRAVA
19. MUHAREM NEVIRI
Bilden kan vara copyrightskyddad. Läs mer (engelska).
|
Në nëntor të 2002-shit, në sa kardinali Sepe, Prefekt i Kongregatës për Ungjillëzimin e Popujve takohej me prelatët e Konferencës Ipeshkvnore katolike të Shqipërisë në Seminarin e Madh të “Zojës së Këshillit të Mirë” në Shkodër, kujtoi dy ipeshkvijtë e mëdhenj martirë, Imzot Vinçenc Prennushin dhe Imzot Frano Gjinin, si edhe radhën e gjatë të martirëve e të dëshmitarëve të fesë: priftërinj, rregulltarë, rregulltare e besimtarë laikë.
Që kujtimi i tyre të mos humbasë – nënvizoi kardinali Sepe – por të bëhet shembull për breznitë e ardhshme, është detyra juaj, më se e ligjshme, ta çoni më tutje çështjen e lumnimit të shumë vëllezërve heroikë në fe. Një nismë e tillë do t’i sigurojë Kishës në përgjithësi, e asaj shqiptare në veçanti, një numër të madh ndërmjetësuesish para fronit të Zotit. Ndërmjet tyre janë edhe Imzot Frano Gjini, Atë Mati Prendushi e Atë Çiprijan Nika. Po kujtojmë sot ditën e flijimit të tyre. Ishte data 11 mars 1948 kur shkodranët e tmerruar dëgjuan përsëri të shtëna mitrolozi te zalli i Kirit. Flijoheshin këtë ditë për Krishtin e për Shqipërinë, përveç tre meshtarëve të lartpërmendur, edhe Monsinjor Nikollë Deda bashkë me 12 besimtarë katolikë. Monsinjor Nikollë Deda lindi në Shkodër më 1892. Mësimet e para e të mesme i kreu në vendlindje, pranë Kolegjës Saveriane, të lartat- në Romë (Itali) e në Insbruk (Austri). U shugurua meshtar më 1917: Shërbeu në Qelës (Pukë) e Hajmel. Gjatë këtyre viteve, për shërbim shembullor meshtarak, iu dha titulli Monsinjor. U arrestua në dhjetor 1946. E torturuan aq, sa kur i sollën në qeli një meshtar tjetër e nuk e njohu ai, me një humor tragjik, i tha: “Mos harro se dikur kam pasë kenë Dom Nikollë Deda”. E gjykuan me akuzat e zakonshme në një gjyq-farsë. U dënua me vdekje dhe u ekzekutua më 11 mars 1948. Atë Mati Prendushi: Lindi në Shkodër më 1882. Mësimet e para e të mesme i kreu në Shkollën françeskane; të lartat, në Grac-Austri. Meshën e parë e çoi më 1904. Më 1911 ishte pranë Dedë Gjo’Lulit, në sa ky shpaloste në majë të Deçiçit flamurin shqiptar, larë me gjakun e bijve të vet. Jugosllavët e dënuan me vdekje si atdhetar i flakët, por më pas ia falën dënimin. Shërbeu si famullitar në Bajzë, Gomsiqe, Tiranë e Shkodër, ku më 1943 qe provinçal i fretërve. U arrestua nga komunistët më 1946 e u dënua rishtas me vdekje, këtë radhë nga bashatdhetarët e vet, i akuzuar si tradhtar i Atdheut. U pushkatua më 11 mars 1948 te Zalli i Kirit. Atë Çiprijan Nika: Lindi në Shkodër më 19 korrik 1900. Mësimet fillore e të mesme i kreu në Shkodër, të lartat – në Austri. U shugurua meshtar më 1924. Më 1938 qe provinçal i fretërve; nga viti 1943 deri më 1936 – guardian i kuvendit françeskan në Shkodër. U arrestua më 1946 me akuzën e fshehjes së armëve në kishën françeskane, armë të vendosura aty nga vetë sigurimi, histori që është shtjelluar gjërë e gjatë nga Nikë Stajka, i pranishëm në këtë skenë kulmore të tragjedisë së Kuvendit të Gjuhadolit, në librin “Dera e Thyeme”. U pushkatua pa gjyq më 11 mars 1948. Mbeti në kujtesën e atyre që e njohën, si meshtar shenjt, i përvuajtur, i kulturuar, atdhetar, muzikant e shkrimtar i talentuar: përmbushte kështu të gjitha kushtet, të cilat në Shqipërinë komuniste të çonin në pushkatim. Imzot Frano Gjini: Lindi në Shkodër në vitin 1886. Pasi kreu Kolegjën Saveriane, vijoi studimet në Universitetin Urbanian në Romë. Menjëherë pas shugurimit u kthye në Atdhe dhe filloi shërbimin meshtarak si famullitar në Laç, Vlorë e Durrës. Më 1930 u emërua Ipeshkëv i Durrësit; dy vjet më vonë – Ipeshkëv i Abacisë së Mirditës me selí në Orosh; më 1945, pas largimit të delegatit apostolik, Imzot Nigris, nga Shqipëria, u emërua nga Selia e Shenjtë zevendës-delegat apostolik. Ishte e para herë që një shqiptari i besohej një detyrë kaq e lartë. U arrestua në tetor 1946 me akuzën “agjent i Vatikanit” së cilës s’munguan t’i shtoheshin edhe akuza të tjera. Gjeti në qeli pjesën kryesore të sivëllezërve në meshtari. Por atij, si zevendës-delegat, iu bë një trajtim i posaçëm: mbi trupin tij komunistët eksperimentuan të gjitha llojet e torturave, për ta bindur ta shkëpuste Kishën katolike nga Selia e Shenjtë. Qëndroi si shenjtënt, derisa e pushkatuan më 11 mars 1948, duke ia këputur brohoritjen e fundit: “Rrnoftë Krishti mbret! Rrnoftë Shqipnia, edhe pa ne!”. Selia e Tij nuk mbeti e zbrazët: pas Imzot Angjelo Masafrës, që tani i prin kryedioqezës metropolite të Shkodër-Pultit, Papa Benedikti XVI emëroi ipeshkëv të dioqezës të Rrëshenit, imzot Kristofor Palmierin, rregulltar nga Bitonto. |
Pjesa më e madhe e tyre janë inxhinierët e parë që nisën rindërtimin e vendit. Sabotatorë.
Kjo ishte akuza për shumicën e inxhinierëve të vrarë në kohën e diktaturës, ku sipas shifrave jo krejtësisht të plota janë varur 4 inxhinierë, pushkatuar 9, dy kanë vdekur në burg dhe 13 të tjerë janë burgosur. Mjekët e njohur që kishin studiuar jashtë shtetit kishin një akuzë tjetër; Armiq të popullit dhe më e lehta akuzë agjitacion e propagandë. Nga mjekët janë pushkatuar 5 dhe burgosur 13 të tjerë. Pjesa më e madhe e tyre ishin në grupin e deputetëve, kishin lidhje me organizatën e Ballit dhe opozitën e dytë.
Maliqi
Eshtë njohur si këneta famëkeqe e Maliqit, ku për bonifikimin e saj kanë vdekur dhe janë pushkatuar 63 vetë, pjesa më e madhe e të cilëve ishin të internuar. 3 mijë të burgosurit e liruar nga 7 burgje u internuan në Maliq. Sot e kësaj dite, ajo që tregohet për kampin e Maliqit është në kufijtë e lemerisë. Njerëzit, mes të cilëve emra të njohur si Mitrush Kuteli, Alfred Ashiku… hanin një herë në ditë një përshesh çaji me bukë dhe shkonin në punë me vrap, të detyruar nga rojet. Bonifikimi ishte i rëndësishëm dhe po kaq i rëndësishëm ishte vendimi i partisë për të dënuar me punë atje të gjithë ata njerëz të deklasuar dhe të internuar, anti- komunistët. Mushkonjat dhe ushunjëzat ua pinin gjakun të internuarve, ndërsa darkat teksa ktheheshin në “hauret e kafshëve”, e bënin rrugën këmba-dorazi nga lodhja. Koçi Misrasi, një i internuar nga Korça, vari veten. Alfred Ashikun e rrahën për vdekje se hëngri një panxhar që e gjeti në tokë. Të tjerë i linin varur në mes të diellit. E në këtë lemeri vdiqën 63 njerëz. Por fati i keq pasoi dhe inxhinierët dhe drejtuesit e punimeve në kënetë. Gjashtë prej tyre u varën dhe u pushkatuan si sabotatorë. Data 22 nëntor 1946 ende kujtohet me tmerr nga familjarët e viktimave, të cilët u akuzuan si spiunë të misionit të Harry Fultzit në Tiranë. Abdyl Sharra, diplomuar në Romë, në rolin e drejtuesit të punimeve për tharjen e kënetës së Maliqit, u dënua me varje. Vëllai i tij, Ymeri, ka qenë profesor i shkollës teknike dhe, sipas të vjetërve, të gjitha gjyqet e këtij tipi kishin si qëllim diskreditimin e Harry Fultz. Kujtim Beqiri, që kish mbaruar në Vjenë dhe ishte drejtor i madh, u akuzua dhe u var në litar, e të tjerë u pushkatuan. Edhe pse e lutën Beqirin të qëndronte pedagog në Vjenë, ai nuk pranoi, me idenë që të rikthehej në vend e t’i shërbente popullit të tij. Edhe sot foto e tij është vendosur në universitetin e inxhinierisë së Vjenës, si nxënës i shkëlqyer. Fjala e fundit e të riut para se të vdiste ishte; Fajin tonë do ta tregojë historia. Të rrojë Shqipëria.
Të tjerë
Pjesa tjetër e të varurve në litar dhe të pushkatuarve kishin po prapë të njëjtën akuzë, atë të sabotatorit dhe agjentit. Riza Alizoti punoi në Kuçovë si inxhinier dhe u dënua me vdekje dhe të njëjtin fat pati dhe Sulo Klosi, që kish punuar në Rubik. Ali Kavaja dhe Shaban Balla, të dy pjesëmarrës në organizatën “Bashkimi demokrat”, opozita e parë shqiptare, u dënuan me pushkatim. Në vrullin e sabotatorëve u pushkatuan dhe dy inxhinierë italianë. Paolo Saglioti vjen në Shqipëri në vitin 1931 për të punuar në Kuçovë tek AIPEN. Ai u akuzua si sabotator dhe u pushkatua. Të njëjtin fat pati dhe Eugenio Scaturo, i cili erdhi në Shqipëri në 1937-ën dhe punoi në vepra të ndryshme. Por këneta e Maliqit i kushtoi jetën.
Mjekët
Edhe sektori më i rëndësishëm i njerëzimit, shëndetësia, nuk mundi t’i qëndronte dot larg persekutimit. Njerëz të arsimuar jashtë, intelektualë, të cilët u përpoqën t’i vijnë në shërbim popullatës, u pushkatuan si agjentë, pjesëmarrës në vendosjen e bombës në ambasadën sovjetike, bashkëpunëtorë të Undrras dhe pjesëmarrës në grupin e deputetëve. 13 të tjerë u dënuan për agjitacion e propagandë e arsye të tjera po kaq tronditëse. Mjeku i njohur tiranas dr.Kadri Kërçiku, që të gjithë e njohin edhe sot vendin ku ka banuar ai si rrugicën e doktor Kërçikut, pati të njëjtin fat. Ai arrestohet në vitin 1947 për agjitacion e propagandë, por për fat pas dy vjetësh burg, Ministria e Shëndetësisë bën një kërkesë për lirimin e tij. Doktor Kërçiku ishte një nga njerëzit që përballoi luftën kundra malaries dhe ishte pikërisht ky shkaku që u bë sebep për lirimin nga burgu. Vëllai i Trifon Xhagjikës, poetit që u dënua si armik i lartë i komunizmit, i cili u dënua me pushkatim në vitin 1962, i erdhi shpejt radha. Doktor Ylli Xhagjika kish mbaruar studimet për mjekësi në Bashkimin Sovjetik dhe ishte mjek me shumë eksperiencë, por menjëherë pas të vëllait të pushkatuar, atë e arrestojnë një vit më vonë dhe e dënojnë me 10 vjet, si kundërshtar të regjimit. Në grupin e mjekëve të vrarë dhe persekutuar nga regjimi hyn dhe i ashtuquajturi Mandela shqiptare, legjenda e burgjeve, Osman Kazazi. Në të ri, Mandela kish mbaruar studimet e larta për farmaci në Itali dhe kur kthehet në vend është pjesëmarrës në organizatën Balli Kombëtar. Osman Kazazi arrestohet në vitin 1945 dhe dënohet me 15 vjet burgim, e pasi lirohet pas kryerjes së dënimit arrestohet sërish, duke mbajtur rekordin e viteve të kaluar në burgjet e komunizmit. Osman Kazazi është qytetar nderi i Tiranës dhe simboli i vuajtjeve të periudhës 45-vjeçare totalitare. Kjo është një pjesë e historisë së inxhinierëve dhe mjekëve të vrarë e burgosur, ndërsa me vite numri i tyre është rritur.
RIZA ALIZOTI
Kryen tekniken e Fulcit dhe studimet e larta i kreu në Francë. Specializohet për shfrytëzimin e minierave në Strasburg. Punoi në Kuçovë dhe u dënua me vdekje në litar.
GJON TEMALI
Shkollën e mesme e kreu në Austri, ndërsa të lartën për farmaci në Firence. Arrestohet e pushkatohet në vitin 1951: “bomba në ambasadën sovjetike”.
SULO KLOSI
Pjesëmarrës në lëvizjen antizogiste të vitit 1935, dënohet me vdekje, por i falet jeta. Laureohet për gjeologji në Francë. Kryeinxhinier në Rubik, dënohet me varje më 10 tetor 1947.
Dr. NEKI RADOVICKA
Specializohet në Itali për zhdukjen e malaries në fondacionin “Rockfeler”. Që nga viti 1939-1945 punon në Ministrinë e Shëndetësisë. Arrestohet më ‘46 dhe vdes pas 13 muajve në hetuesi.
MIRUSH PËRMETI
Kryen fakultetin e inxhinierisë në Padova të Italisë. Arrestohet në vitin 1945, por lirohet për mungesë provash. Dërgohet në Maliq për tharjen e kënetës. Pushkatohet më
3 dhjetor 1946.
UAN FILIPI
Kreu Fakultetin e Mjekësisë në Napoli. Dënohet me vdekje në 1935 nga regjimi monarkist, por i falet jeta. Arrestohet në vitin 1947 si agjent i anglo-amerikanëve dhe dënohet
me vdekje, pushkatohet.
ANTON DELHYSA
Lindur në Prizren më 1904. Kreu shkollën Teknike të Fulcit. Emërohet kryetar i zyrës teknike. Pushkatohet në vitin 1951: “bomba në ambasadën sovjetike”.
MARK ZEF PALI
Kryen studimet për ndihmësmjek dhe shërben në spitalin e Laçit. Arrestohet në vitin 1953 dhe dënohet me 20 vjet burg. Mark Zefi dhe tre shokët e tij pushkatohen mbasi ishin torturuar egërsisht.
Dr. ENVER SAZANI
Studimet e larta për mjekësi i kreu në Lion të Francës. Deputet në vitin 1945. Pjesëmarrës në grupin e deputetëve. Dënohet me vdekje, pushkatim, më
10 tetor 1947.
HAZBI PUTO
Lindur në Gjirokastër Më 1900. Mbaron studimet e larta për inxhinjeri në SHBA. Në vitin 1945-1946 punon në shoqatën bamirëse UNDRA. Arrestohet në vitin 1947 dhe dënohet me vdekje, pushkatim, si agjent EBS.
INXHINIERE
INXHINIERE
TE VARUR
1. ABDYL SHARRA
2. RIZA ALIZOTI
3. KUJTIM BEQIRI
4. SULO KLOSI
TE PUSHKATUAR
1. VASIL MANO
2. ZYRAKA MANO
3. MIRUSH PËRMETI
4. ANTON DELHYSA
5. PAOLO SAGLIOTI
6. EUGENIO SKATURO
7. HAZBI PUTO
8. SHABAN BALLA
9. ALI KAVAJA
VDEKUR NE BURG
1. JANI KOLIAKA
2. HASAN XAMA
TE BURGOSUR
1. IBRAHIM BIÇAKU
2. NDOC NARAÇI
3. VENTIQAR HAMZARAJ
4. EMIN BAKALLI
5. QAZIM XHEPA
6. PETRIT MËRLIKA
7. LLUKA DINDI
8. AVNI ZHITI
9. NAMIK LUCI
10. RESHAT AGAJ
11. NAMIK XHELILI
12. DAJLAN PANARITI
13. XHAFERR SHEHU
mjeke
TË PUSHKATUAR
1. ENVER SAZANI
2. GJON TEMALI
3. NEKI RADOVICKA
4. UAN FILIPI
5. MARK ZEF PALI
TË BURGOSUR
1. IRFAN PUSITINA
2. KADRI KERCIKU
3. ISUF HYSENBEGASI
4. A.KALIDHOPULI
5. YLLI XHAGJIKA
6. SULO KONJARI
7. ALFRED ASHIKU
8. OSMAN KAZAZI
9. ANDREA HRISOHOU
10. SOTIRAQ KOTE
11. MUHARREM KOLIQI
12. ALI SPAHIU
13. KOÇO MOISIU
Si u pushkatua Ismail Golemi
Ngjarja e pushkatimit të 14 prillit është ende e frikshme edhe kur dëgjohet tani pas më shumë se 60 vitesh.Plumbat e skuadrës famëkeqe të pushkatimit kanë qëlluar mbi patriotët shqiptarë dhe ata janë rrëzuar përtokë, duke lënë pas dëshpërimin për vendin të cilin tanimë e kishin okupuar kriminelët-komunistë të Enver Hoxhës. Por megjithatë, Ismail Golemin atë çast nuk e kapën dot plumbat e skuadrës së pushkatimit. Dhe për këtë arsye, sipas ligjeve ndërkombëtare ai kërkoi t’i falej jeta. Ndërsa, një përbindësh me uniformë oficeri ngriti armën kundër tij dhe zbrazi karikatorin me fishekë. Kështu vdiq Ismail Golemi. .. Pas pretencës së prokurorit gjeneral- major Bedri Spahiu, rradhën e kishte teneqexhiu Koçi Xoxe, kryetar i gjykatës speciale të Tiranës, i cili më 1 Mars 1945, ditën e enjte ora 10:00 shpalli vendimin për figurat më të shquara të nacionalistëve shqiptarë. Nga 60 të gjykuarit, 17 u dënuan me vdekje, midis të cilëve Bahri Omari, Fejzi Alizoti, Kol Tromara, Ismail Golemi, Gustav Mirdashi, Zef Kadarja, etj. Me burgim të përjetshëm u dënuan 8 patriotë të tjerë dhe me rradhë me nga 30 vjet ose 20 vjet burgim të tjerët. Menjëherë pas gjyqit famëkeq, më 14 prill 1945 të 17 figurat nga më të shquarat e kombit u pushkatuan. Ja si e kujton atë ditë të zezë, të përgjakshme një ish- partizan 16 vjeçar nga Vlora: “Ishin të gjithë intelektualë burra të njohur. Ne na thonin se janë borgjezë, armiq e tradhëtarë. Pushkatimi u bë në verilindje të Tiranës, te Kodra e Priftit. Ishte pasdite. U rradhitën të gjithë përpara skuadrës së pushkatimit. U dha komanda “Zjarr!” dhe ata u kositën të gjithë. Njeri prej tyre një burrë i pashëm, me borsalinë mbi kokë, u kthye nga skuadra e pushkatimit dhe thirri: “Zoti më shpëtoi, sipas ligjeve ndërkombëtare më falet jeta!” Oficeri, komandant i skuadrës së pushkatimit, nuk po e mblidhte veten. Ushtarët e skuadrës nuk po dinin se si të vepronin. Për herë të parë po dëgjonin për një ligj ndërkombëtar, kur plumbat e skuadrës së pushkatimit nuk zinin njeri, dhjetë metra përballë. Ne nuk e dinim se kush ishte ai burrë trupmesatar me borsalinë. Na e kishte qejfi t’i shpëtonte jeta. Zoti vërtet e ndihmoi. Mirëpo, nuk ishte e thënë. Oficeri iu afrua duke i zbrazur në kokë tërë karikatorin. Më vonë mësova se ai njeri ishte Ismail Golemi. Nuk e harroj kurrë shikimin e tij.” Ky bilanc tragjik që u justifikua me akuzat false dhe standarte për të gjithë të gjykuarit, ku përmendi tradhtinë e lartë, bashkëpunim me okupatorin etj, ishte një eleminim tipik komunist për këto figura të njohura të patriotizmit shqiptar të cilët kishin luajtur një rol vendimtar në pavarësinë e Shqipërisë dhe më pas në konsolidimin e shtetit shqiptar. Në pendimin e tij, 46 vjet më vonë Bedri Spahiu thotë: “ … mu desh në bazë të ligjit, të asistoja në ekzekutimin e 17 fatzinjve. Sot ndihem i turpëruar që kam qenë në rolin e prokurorit të atij gjyqi.” Më 19 shkurt 1996 Presidenti i Republikës zoti Sali Berisha i jep medaljen “Martir i Demokracisë” me motivacionin “Luftëtar i vendosur kundër komunizmit për një Shqipëri demokratike, masakruar mizorisht nga regjimi komunist”. Në veprën “Dosja e diktaturës” Dr..Pjetër Pepa, shkruan: “Mbyllej kështu ky proces, ku diktatura prezantontse për herë të parë fytyrën e saj prej xhelati…”
Rrefimi i Luan Omarit, djalit te Bahri Omarit, burrit te motres se Enver Hoxhes: Si u pushkatua babai im, pas gjyqit special, me 14 prill 1945 dhe kalvari 60-vjeçar për një varr me emër. Rrefejne deshmitaret e ngarjes, hapjen e 17 varreve pranë Kodres se Priftit, naten e 14 prillit, 1945. Pleqte korcare tregojnë si kanë ruajtur te paprekur varret e te pushkatuareve ne oborrin e shtepise
Omari: Enveri na vrau babane, ai na rriti
Djali i Bahri Omarit tregon arrestimin e pritshem te te atit, takimin e fundit me te pas kangjellave te burgut, viziten me nënën pranë varrit te te atit. Dajua, Enver Hoxha mundesoi shkollimin e tij, duke mbajtur për katër vjet familjen. Sipas tij babai i tij s’duhet te vdiste kështu, por koha justifikon gjithçka
Akademiku, Luan Omari tregon castet e arrestimit te te atit, Bahri Omari, kunatit, te Enver Hoxhes. Takimi i fundit me babane pas kangjellave te burgut. Omari rrëfen për “Korrierin” marrdheniet me familjen Hoxha, vitet e jetës me nënën dhe vellain e tij dhe përpjekjet për te gjetur eshtrat e te atit. Atëherë ai ka qenë 19 vjeç, ndërsa i vellai, Fatosi 12-vjeç.
C’fare kujtoni nga dita e arrestimit te babait tuaj, Bahri Omari?
Jetonim ne Tiranen e Re, sapo kishim ardhur ne Tiranë. Ne mbremjen e 17 nentorit erdhen qe ta arrestonin. Nëna kundershtoi: Mos e merrni sonte naten. Ejani nesër. Erdhen te nesërmen. U shperndane partizane ne të gjitha shtepite e lagjes. Nëna donte t’i jepte dreke te shoqeit, kështu qe shtroi tavolinen ku hengren dhe partizanet.
Si e pritet këtë moment?
E dinim qe do të ndodhte, pasi babai ynë kishte qenë eksponent ne kohën e gjermaneve dhe prisnim reagime
A ka nderhyre nëna juaj tek i vellai, Enver Hoxha për te shpetuar te shoqein?
Jo s’ka nderhyre.
A e keni takuar babane para se sa te pushkatohej dhe kur e keni takuar për herë te fundit?
Po gjatë kohës se burgimit pa u dhënë vendimi i gjykates e kam takuar disa herë, herë vetëm, e herë me nënën. Për herë te fundit e kam takuar te nesërmen e dhenies se pretences nga prokuroria, ku ishte kërkuar dënimi me vdekje. Shkova ta takoja dhe bëtë muhabet, ndërsa ai rrinte pas kangjellave. Biseda ishte e zakonshme, si ja kaloni, nëna si është…Pataj babai u pushkatua me aksham, me14 prill. Unë e mora vesh ne mëngjes dhe bashke me te afermit e mi shkuam për t’ia thënë nenes. Hapem shtepine për tre ditë, nëna priste gratë ne shtepine tonë, unë burrat te shtëpia e kushuririt.
A patet pasoja nga arrestimi i babait, si armik i popullit, megjithëse ju u shkolluat?
Atëherë nuk merreshin masa dhe djali i Bishtqemit vazhdoi shkollën. Ende nuk ishte ashpersuar lufta e klasave. Por, nuk kemi patur pasoja.
A keni patur hyrje – dalje me familjen e Enverit?
Mardhenie normale, hynim dhe dilnim me raste. Pas 90-es u shtuan.
A ndjeni meri për pushkatimin e babait?
Po, babai ynë nuk u pushkatua se ishte kunati i Enverit, por se ishte eksponent dhe u pushkatua si gjithë te tjerët ne atë kohe. Sigurisht nuk e merritonte atë vdekje, pasi ai dhe e ka ndihmuar luftën, ka qenë anti zogist, me Fan Nolin, deputet, por ishte kohe lufte, trazirash, revolucion dhe këto gjëra nuk shihen shumë, i justifikon koha.
Po me pas si rrodhi jeta?
Ne nuk ishim te pasur dhe me vdekjen e babait, unë duhet te mbaja nënën dhe vellane, kështu qe u futa ne pune, ne Minsitrine e Kultures. Isha 19 vjeç. Me pas ne vitin 46 shkova me studime për Drejtesi ne Jugosllavi. Aty ndenja 2 vjet, u marrdheniet me Jugosllavine dhe shkova ne Sofje te Bullgarise, ku dhe mbarova studimet ne vitin 1951. (Këtu nderhyn i vellai, Fatosi: Gjatë këtyre 4 vjet e gjysmë ne mbetem përsëri unë dhe nëna pa një njeri qe te punonte dhe gjatë kësaj kohe ne na ka mbajtur Enveri).
A keni shkuar, aty ku u varros babai?
Po, gjyshi, babai i nenes u interesua dhe mblodhi te dhëna për vendin. Një muaj e gjysmë pas varrimit bashke me nënën shkuam te varri. Ishte ne rradhen e dytë, i dyti nga e majta. Të 17 te pushkatuarit ishin varrosur ne tre rradhë nga pesë veta dhe ne rradhen e katert dy te tjerë. Me pas nuk kemi shkuar me dot, pasi aty ishte dhe një kamp ushtarak.
Po pas viteve ’90 jeni interesuar?
Po sigurisht ne vitin 1992, unë shkova te takoja një funksionar ne Ministrine e Brendshme, qe merrej me këto punera ne atë kohe. Por, ai nuk na dha ndonjë te dhënë. Megjithatë shkuam e pame vendin. Ne vitin 1994 Kryegjyshata solli varrmihesit, pasi ne atë parcele ishin varrosur dhe dy dervishe, Baba Faja i Martaneshit dhe një tjetër. Pas vitit ’94 bëtë dhe një përpjekje tjetër bashke me Nestor Koten dhe me vellane Fatosin. Nestori solli dhe një buldozier, germoi dhe gjeti një kocke kofshe. Përsëri e la aty e mbuloi, ne mënyrë qe te bëheshin germime te organizuara me vonë. Qe ne 94-en parcela u rrethua dhe me pas kur shkoi vellai me Agimin ishin bërë ndryshime te mëdha.
Luan Omari:
Ne vitin 1945, nendrejtor ne Arsimin e Larte, Juridik
Me 1957, Dekan i Drejtesise
Ne vitin 1973, anetare i Akademise se Shkencave
Me 1975, punonjes ne Akademi
Ne vitin 1992, anetare i Akademise Evropiane te Shkencave dhe Arteve ne Austri
AL in Sweden. 