Prof. Stavri Skendo

Profesor historie i  Universitetit Columbia të SHBA-së

(Shënimi i ynë:  Atdheu dhe feja janë një trup i vetëm për serbët, arabët, grekët dhe turqit. Po ne? Ne shqiptarët nuk do bëhemi kurrë  një komb i bashkuar në se nuk lidhemi në një mendim dhe në një atdhe. Atdheu i Agron Çomollarit(prifti i Përmetit) është Greqia, ndërsa atdheu i Shefqet Krasniqit është turkoarabia.  Altin Kocaqi)

Shkruan Prof. Stavri Skendo

Por pak kohë pas Kongresit të Manastirit filluan të dalin pengesa. Në Shqipëri nuk kishte të njejtën  shkallë qyteterimi kudo. Myslimanët e Veriut ishin të prapambetur dhe fanatikë, sidomos në Kosovë,  dhe nuk mund ti kuptonin mirë përpjekjet kulturore të vellëzërve të tyre më të përparuar në Jugë. Ata s’kishin aq deshirë të pranonin një abëcë që nuk ish ajo e Kuranit.
Turqit e Rinj u përpoqën t’a shfrytëzonin këtë gjendje. Duke qënë antarë të mëdhenj  të perandorisë dhe të një  politike qendërzimi, ata kishin frikë se abëcëja latine, duke theksuar kombësinë e përbashkët, vetë ndryshimi i madh midis abëcë-së latine e turke do ti bënte shqiptarët të vetëdijshëm për njehsimin e tyre Kombëtar, do ti bashkonte e do ti shkëpuste nga Turqia. Parimi i fesë, islamizmit, ishte ende si fuqi në Perandorinë dhe Turqit e Rinj nuk mund ta linin pas dore, megjithqë në fillim u përpoqën t’a mbanin larg fevet.  Ata u përpoqën, pra, ti bejnë për vete Myslimanët Shqiptarë me anën e një  propagande islamike, duke sulmuar abëcë-në Latine.
Që në Shkurt të vitit 1909,  Klubi Shqipëtar i Filatit, një qytet në veriperëndim të Greqisë së sotme, i dërgoi një letër Bashkimit të Manastirit, që ish bërë Klubi qendror Shqipëtar, duke i u ankuar:

« Ju kemi shkruar shumë herë se Komiteti i Turqvët të Rij ( Cemiet) në Filat është shumë kundër gjuhës shqipe. Ndashti po e tregon këtë kundërshtim krejt hapët; mbledh fshatarët dhe u thotë se Sulltani është kundër gjuhës shqipe… Po në këtë kohë u thotë të nënshkruajnë rije deklaratë kundër përdorimit të shkrimit shqip».

Klubi i Korçës, Dituria,  u shqetësua shumë kur këndoi nëpër gazeta se «në Stamboll qe formuar një shoqëri me qellim që të përhapte të shkruarit   gjysmë shqip me shkronja turqishte » (. Disa hoxhë dhe ulema i thonin popullit se abëcë-ja latine ishte vegla e të « pabesëvet » dhe perdorimi i saj kundër fesë; abëcë-ja për Myslimanët ishte ajo me të cilën është shkruar Kurani.
Përkrahia që i dhanë abëcë-së turke Turqit e Rinj i hidhëroi nacionalistët Shqipëtarë. Marëdhënia miqësore ndërmjet Klubit Shqiptar të Manastirit dhe Turqëvet të Rij u trondit aqë thellë sa u bë armiqësi e hapët. Shqipëtarët zunë ndashti të shqetësohen nga përpjekjet e Turqëve të Rij, të cilët po bënin shtrengesa për pranimin e abëcë-së turke.
Më 23 të Konikut, të vitit 1909, Turqit e Rij, nën mbulesën e një  «Komiteti Konstitucional OsmanlIi-Shqipëtar» (Osmanli arnaut Melirutiiet komisioni), organizuan një kongres në Dibër.  Në këtë kongres merrnin pjesë një shumicë e madhe delegatesh Shqipëtare t’ardhur nga Veriu e nga Jugu.. Sadoqë qellimi kryesor i Turqve  të Rij ishte t’a përdorin këtë për t’i treguar opinionit publik Evropian dhe Otoman se Shqipëria donte konstitucjonin dhe ish gati t’a mbronte, u paraqiten edhe çeshtjet e shkollave shqipe dhe te abëcë-se edhe shkakëtuan bisedime të gjata. Ata që donin abëcë-në turke ishin të shumtë dhe më në fund u vendos që gjuha shqipe të mësohej në të gjitha shkollat porse seicili ish i lirë të përdorte abëcë-në latine ose turke për të shkruar.
Me këtë, Turqit e Rij nuk fituan një koncesion por me të vërtetë, i dhanë një grusht abëcë-së latine. Ata i shtuan përpjekjet e tyre. Organizuan Iëvizje në shumë qytete Shqipëtare për abëcë-në turke. Ky veprim i Turqvët të Rij në punën e abëcë-së qe përpjekja e tyre e fundit për të hedhur farën e përçarjes ndërmjet të Krishterëvet dhe Mvslimanëvet dhe për të penguar bashkimin e tyre.
Por atdhetarët Shqipëtarë, megjithë vështirësitë, nuk u terhoqën.. Ata i hynë Iuftës. Shqiptarët kishin një argument gjuhësor ne anën e tyre: Arabishtja e shkruar ish e varfër për zanore dhe turqishtja e shkruar kishte shenja zanoresh që përfaqësonin shumë tinguj, duke u varur nga ligji i eufonisë. Më 2 gjer më 10 të Shtatorit, të vitit 1909, u mblodh një kongres n’Elbasan për të bisedur çeshtjen e shkollavet shqipe dhe atë të krijimit të nje   shkoIIe për mësonjës. Ndërsa kongresi ish në punë e sipër disa antarë të Komitetit të Turqvet të Rij, në Elbasan, u mbanin fjalë katundevet rreth qytetit që të mos ia vinin veshin punës’ së kongresit. Përsa u takonte shkollavet, kongresi vendosi se ish detyra e klubit të Manastirit t’a fuste në të gjitha shkollat e Shqiperise gjuhën shqipe, me abëcë-në latine.